piątek, 20 listopada 2026

Dożywianie dzieci w Choczni (1932) - stare fotografie

Choczeńskie dzieci przed szkołą w Choczni (1932)

 W 1928 roku powstał w Warszawie Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Było to ugrupowanie sprzyjające rządzącej wtedy w Polsce sanacji. Poza aktywnością na ściśle polityczną Związek ten rozwijał działalność społeczną przez organizowanie i prowadzenie różnych instytucji opieki społecznej i edukacji, które miały wspomóc i wzmocnić rodzinę a poprzez nią – odrodzone po I wojnie światowej państwo polskie. Do najważniejszych zadań ZPOK należało właśnie niesienie pomocy rodzinie, szczególnie matkom i dzieciom z rodzin bezrobotnych, ubogich, dotkniętych chorobami, czy alkoholizmem.

Związek działał też w Choczni od kwietnia 1930 roku, dwa lata później jego referentką prasową była nauczycielka Maria Nowak. Główną akcją choczeńskiego oddziału było dożywianie najbiedniejszych dzieci szkolnych, których nie brakowało wtedy w we wsi. Dla tych dzieci mleko i chleb, otrzymane w szkole, były prawie jedynym posiłkiem w ciągu dnia. ZPOK z Choczni współpracował z Powiatowym Komitetem dla Spraw Bezrobocia i dożywiał w 1932 roku 80 dzieci, otrzymując częściowo subwencję z wojewódzkiego Zrzeszenia ZPOK w Krakowie.

W lutym 1932 roku urządził Związek razem ze Związkiem Strzeleckim zabawę taneczną, a czysty dochód w sumie 86 zł przeznaczył na zakup odzieży dla biednych dzieci, które otrzymały ją w formie podarunków w dniu imienin marszałka Józefa Piłsudskiego. 

Oprócz wymienionego wyżej Związku Strzeleckiego, ZPOK współpracował też z Bezpartyjnym Blokiem Współpracy z Rządem Józefa Piłsudskiego. Posiadał wspólną z ZS i BBWR świetlicę, w której urządzał odczyty i zebrania.

To kolejne ugrupowanie istniejące wówczas w Choczni, konkurencyjne i do środowiska skupionego wokół Józefa Putka i do katolickich stowarzyszeń młodzieży.

piątek, 13 listopada 2026

Aleksander Widlarz - "Wykopki u Maciejowej"

 W listopadzie 1941 roku w skierowanym do młodzieży niemieckim czasopiśmie propagandowym "Ster", wydawanym w języku polskim w Krakowie, ukazało się opowiadania Chocznianina Aleksandra Widlarza pod tytułem "Wykopki u Maciejowej". Tekst Widlarza nie ma charakteru propagandowego, ale co ciekawe, jego akcja dzieje się w Choczni, a wśród występującym w nim osób pojawiają się używane wtedy w Choczni nazwiska Bryndza i Bielenin.

Całemu nieszczęściu winna była stara, zbutwiała, rozklekotana drabina, co u Maciejów od trzech pokoleń w sieni stała. A było to tak.

Po opóźnionych z powodu zimna i deszczu żniwach gospodarze chwytali za cepy, ażeby wymłócić trochę żyta na chleb, lub owsa na sprzedaż. Jak długa wieś i szeroka, ze wszystkich prawie stodół słychać rytmiczne uderzenia cepów. Jedni we czwórkę, inni w trójkę, szybko i zwinnie leżące pokotem na klepisku zboże walą, a biedota chałupnicza w pojedynkę klap, klap, klap... postukuje... Ostatni też oni wymłócą, ale wiadomo jednemu koniowi zawsze ciężej niż parze. A cóż dopiero człowiekowi przy młóceniu.

Tak było u Maciejowej przez cały tydzień. Od świtu do zmroku bije kobiecisko cepami, aż jej pot czoło zalewa, a twardy trochę wilgotny owies jakby się na nią zawziął, ani rusz nie chce puszczać od słomy. W sobotę po południu skończyła nareszcie uciążliwą młóckę. W poniedziałek wyczyściła owies na gromadzkim wiewaku, a teraz zadowolona z dobrego omłotu nosi go w workach na strych i wysypuje do wielkiego sąsieka.

Plon miała lepszy od sąsiadów, bo chociaż rok był bardzo mokry, to jednak u niej na drenowanym polu urodzaj dobry. Maciejowa, światła niewiasta, w młodości skończyła szkołę gospodarstwa wiejskiego, a potem wyszedłszy za mąż za Macieja Gajdę wnet po ślubie namówiła go, by swoją rolę wydrenował.

Niewiele tego pola było, zaledwie trzy morgi, ale u Maciejów biedy nie było. On zimą z toporem do lasu na zarobek chodził, a ona gospodarowała i pilnowała dzieci. Już ósmy raz w tym roku miała Maciejowa zaświecić świeczki na grobie męża. Zmarło mu się przed laty, ot tak, z niczego. Wracając z miasta zaziębił się, do tego przyplątało się jakieś choróbsko, którego żaden lekarz wyleczyć nie mógł i tak w sile wieku będąc, poszedł Maciej jesienią na mogiłki i spoczął snem wiecznym na groniu, skąd duszy bliżej do nieba. W dolinie zaś nad potokiem, w starej, wiekiem pochylonej chacie została wdowa z trojgiem maleństw, z których najstarszy Kazio miał cztery lata, a najmłodsza Jagna zaledwie dwa miesiące.

Choroba i śmierć Macieja spustoszyły dostatek. Wydano co było uciułanej gotówki. Ale przygnębiona nieszczęściem Maciejowa uspokoiła się po pewnym czasie i dalejże do pracy. Niewiadomo właściwie, kiedy ta kobieta odpoczywa. Cały dzień przy robocie kręci się jak wrzeciono. Sąsiedzi z podziwem na nią patrzą. Dom i dzieci schludne. We żniwa sama kosą śmignie i własną krową użątek do stodoły zwiezie, pamięta o ogródku kwiatowym i o warzywach, a prosięta najlepsze z całej wsi chowa.

Nic dziwnego, że w parę lat znowu wrócił do chaty dostatek. Nową skrzynię malowaną na zielono w kwiaty kupiła i pełno w niej świątecznej odzieży przechowuje. Chatę podciągnęła nowymi belkami od spodu. Podłogę do kuchni sprawiła. Ogródek przed domem nowiutkim, płotem ogrodziła i zasadziła w nim parę pięknych drzewek.

Gdy wysoka, przystojna, czysto, dostatnio ubrana idzie w niedzielę do kościoła, głowę strojna białym krochmalonym czepkiem wysoko niesie. Niejeden nawet zamożny gazda do niej swatów posyłał, lecz daremnie. Maciejowa o zamążpójściu nie myśli, całe umiłowanie swoje w dzieci i gospodarstwo kładzie.

Z omłotu owsa jest bardzo zadowolona. Według obliczeń będzie parę metrów na sprzedaż. Będą pieniądze na zapłacenie podatku, na przyodziewek dla niej i dzieci, na opał na zimę. Trochę zostanie jeszcze owsa dla świń, łaciate cielątko też coś niecoś z tego zapasu obliźnie, a kury wiadomo bez owsa się nie obejdą.

Z zadowoleniem więc nosi Maciejowa ciężkie worki jeden za drugim, a drabina swoim zwyczajem trzeszczy i skrzypi pod nogami, jakby ją chciała upomnieć:

— Ej, gospodyni, ja także już jestem stara, przydałby mi się zasłużony odpoczynek.

Ale gdzież myśleć o tym Maciejowej, nosi worki i skrobie się po drabinie, a drabina szykuje zemstę. Rozlega się trzask. To szczebel pęka prawie tuż pod strychem i biedna Maciejowa spada na ziemię wraz z workiem owsa. Bez zmysłów leży biedna kobieta w sieni.

Kto wie, jak długo leżałaby tak bez pomocy, bo w domu nie było żywej duszy, gdyby nie Burek.

Poczciwe psisko domyśliło się nieszczęścia. Wybiegł na dwór i zaczął przeraźliwie wyć. Dziwią się sąsiedzi temu niezwykłemu koncertowi Burka, biegną do Maciejowej chaty i znajdują ją prawie bez życia. Zanoszą na łóżko, cucą, posyłają po lekarza. Powoli Maciejowa przychodzi do przytomności. Sen to, czy jawa. Zdawało się jej, że spała, ale dotkliwy ból przypomniał nieszczęśliwy wypadek, któremu przed chwilą uległa.

— Złamanie nogi, zwichnięcie ręki i obrażenia wewnętrzne — stwierdza lekarz. — Przez kilka tygodni będziecie musieli poleżeć w łóżku, nie ma rady.

Leży więc Maciejowa tydzień jeden, drugi... Październik mija, na polach coraz to puściej, zima się zbliża, a ziemniaki nie wykopane.

— Co my będziemy jedli? Co będzie z dzieciskami? — myśli z trwogą.

Wiatr zimny hula po pustych polach. Nocne przymrozki przypominają już ludziom, że zima za pasem. Wyłysiały doszczętnie redliny ziemniaków Maciejowej. Brunatne łęty legły w bruzdach, przybite deszczem jesiennym i wichrem do ziemi.

Długo już i cierpliwie czekają redliny Maciejowej na kopaczy. Czy przyjdą? Kiedy? Tak długo przechowywałyśmy ziemniaki, a teraz mają zmarznąć? Co będzie miała gospodyni za swój trud i znoje? Niektóre ziemniaczki przykryte cieńszą warstwą ziemi już deszcz wypłukał, a ich białe lub czerwone sukienki zbrunatniały i pozieleniały. Zazdroszczą towarzyszom ukrytym w ciepłej głębi ziemi, że zdrowe i dorodne pójdą człowiekowi służyć. Zielone ziemniaki gospodarz, wiadomo, na osobną kupkę zsypie i spasie nimi świnki lub drób. A zdrowe to i drugą wiosnę może zobaczą i zasadzone w nowe redliny żywot swój dalej przedłużą.

Z dużego, jasnego budynku wieloklasowej Szkoły Powszechnej w Choczni wysypują się na podwórze szkolne gromady dzieci. Trzymają się przeważnie klasami. Osobno, trochę na uboczu zatrzymali się siódmacy, a między nimi i Kazio, syn Maciejowej.

— Dokąd lecisz, Kaziek? Co tobie? Dlaczego chodzisz taki osowiały? — zagadnął go Jacuś Bielenin.

— Jakże mam się weselić — smutno odparł Kazik. — Matka chora, ziemniaków nie ma kto wykopać, ot dola. Teraz właśnie zwolniłem się z ostatniej godziny, aby iść do domu, matce i rodzeństwu przynajmniej jakiej takiej strawy ugotować.

— No to biegnij, kolego i bądź dobrej myśli. Nie turbuj się! — pożegnał go Jacuś i zamyślił się, jakby tu pomóc koledze. Nagle stuknął się w głowę, widocznie jakaś dobra myśl mu zaświtała.

— Koledzy, siódmacy, słuchajcie! — zawołał. — Powiedzcie mi, ile jest u Maciejowej redlin ziemniaków?

— A temu co tam znów po redlinach Maciejowej — mruknął ktoś z boku.

— Dwadzieścia cztery — woła Józio Kaliński.

— Ty figę wiesz, dwadzieścia pięć — sprzecza się Wicuś Bryndza.

— Dobrze więc! Nie sprzeczajcie się. Przypuśćmy, że dwadzieścia pięć. Jest nas w klasie pięćdziesięciu dziewięciu, zatem na jedną redlinę dwu uczniów wypadnie i jeszcze do odnoszenia koszyków ktoś zbędzie.

Przerwał Jacuś, a chłopcy patrzą na niego wyczekująco, czekają, co dalej powie.

Jacusia prawie wszyscy lubią, a wielu mu zazdrości. Jest zdolny, uczynny, towarzyski. Temu zadanie rachunkowe pomoże rozwiązać, tamtemu zdania gramatyczne w mig ułoży, z innymi się kromką chleba podzieli, bijących się rozpędzi, a niekiedy też niewinnego psikusa wypłata tak, że się cała klasa śmieje. Lubią go też i nauczyciele i nie bez racji mawiają:

— Ten jak dorośnie na pewno wójtem będzie, bo jest stworzony do rządzenia.

A Jacuś prawi dalej:

— Koledzy, czy pozwolimy Kaźkowi i jego chorej matce głód cierpieć, dlatego, że spotkało ich nieszczęście? Jak chcecie kochać bliźniego? Gębą, co nic nie kosztuje, ale też i nic nie warta, czy czynem?

W tej chwili odezwał się dzwonek. Chłopcy radzi nie radzi ruszyli do klasy, ale szepty i narady trwały jeszcze, gdy nauczyciel wszedł do klasy.

Na drugi dzień wstaje powoli słonko nad polami oszronionymi nocnym przymrozkiem, spowitymi sinymi welonami mgieł. Ledwo trochę rozedniało, a już na polu Maciejowej dziesiątki kopaczek błyska w powietrzu, by po chwili zagłębić się w redliny i wyrzucić okrąglutkie bulwy. Dziesiątki rąk zręcznymi ruchami zbiera je z ziemi i rzuca do koszyków. Śmiechy i wesołe żarty towarzyszą żmudnej pracy.

To Kazikowi koledzy za namową Jacusia, a zgodą rodziców i pana kierownika szkoły wykopują ziemniaki chorej Maciejowej. Pęcznieją koszyki, ziemniaczana mogiła rośnie i rośnie. Nie będzie biedy u Maciejowej, nie będzie głodu. Ocierają chłopcy spocone czoła, bo słonko prażyć poczyna, ale roboty jeszcze huk.

Pod wieczór ukończono kopanie. Wybrana delegacja kopaczy poszła zawiadomić o tym Maciejową.

Wiadomość o tej bezinteresownej pomocy Kazikowych kolegów wzruszyła bardzo Maciejową. Radosne łzy ciurkiem jej z oczu płyną. Przygarnia chłopców kolejno do siebie, składa macierzyński pocałunek na ich czole, głaszcze ich rozwichrzone głowy spracowaną, kościstą ręką i cicho szepcze:

— Dzięki wam za wasz wysiłek, chłopcy, niech wam Bóg za to błogosławi. 


czwartek, 5 listopada 2026

Przywilej króla Stanisława Augusta dla Jakuba Szczura

 W czerwcu 1765 roku w pierwszym roku panowania w Polsce Stanisława Augusta Poniatowskiego, według oficjalnej tytulatury także Wielkiego Księcia Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Żmudzkiego, Kijowskiego, Wołyńskiego, Podolskiego, Podlaskiego, Infanckiego, Smoleńskiego, Siewierskiego i Czernihowskiego przyznał on dożywotnie prawo do młyna w Choczni Jakubowi Szczurowi.

W piśmie wystosowanym przez kancelarię królewską przeczytać można, że król oznajmia wszystkim i każdemu z osobna, komu na tym zależy, iż mając łaskawy wzgląd na uczciwego Jakuba Szczura, uznaje za stosowne, aby zachować go przy użytkowaniu i posiadaniu młyna położonego i leżącego we wsi Chocznia, należącej do naszej tenuty [dzierżawy królewskiej] barwałdzkiej, nabytego od poprzednich posiadaczy wspomnianego młyna i kupionego poprzez wypłacenie pewnej sumy oraz przy tym zachowaniu raczy nadać mu Nowe Prawo.

Dalej w piśmie zaznaczono, że wszelkie wady prawne, jakie mogły wkraść się do tego nabycia, z Naszej Królewskiej władzy i powagi naprawiając, temuż Uczciwemu Jakubowi Szczurowi nowe prawo dożywocia dajemy i przyznajemy niniejszym Naszym pismem.

Jakub Szczur miał posiadać rzeczony młyn we wsi Chocznia wraz z gruntem zwanym Pytlikowskie, z wodą do tegoż młyna przynależną, ze wszystkimi budynkami, zabudowaniami, narzędziami młyńskimi, łąkami i wszelkimi innymi przynależytościami i przyległościami – tak jak przynależą i jak on sam oraz inni poprzedni posiadacze je trzymali – aż do kresu swoich dni. 

Zachowwano jednakże czynsz w wysokości czterdziestu sześciu złotych polskich, zwyczajowo corocznie z tegoż młyna uiszczany na rzecz dworu królewskiej tenuty barwałdzkiej.

Król Stanisław August obiecywał w imieniu swoim i swoich następców na tronie, że ani on, ani jego następcy nie odsuną Jakuba Szczura od użytkowania i spokojnego posiadania częstokroć wspomnianego młyna w Choczni wraz z rolą Pytlikowskie ani też nikomu nie dadzą władzy do takiego odsunięcia, lecz to nowe nadane prawo do nienaruszonego i całkowitego dożywocia zachowają z zachowaniem w mocy Praw Naszych Królewskich, Rzeczypospolitej oraz Kościoła Rzymskokatolickiego.

Na dowód powyższego król podpisał ten dokument własną ręką i nakazał odbić na nim pieczęć koronną.

Z dołączonej notatki wynika, że Jakub Szczur odebrał ów przywilej osobiście.

Co ciekawe, do jego wydania doszło dopiero 14 lat po zakupie młyna przez Szczura. Prawdopodobnie nabycie młyna przez Szczura w 1751 roku mogło mieć jakieś wady formalne, które mogły stać się podstawą do zakwestionowania tej transakcji i praw Szczura do młyna przez np. starostę barwałdzkiego. Dlatego król użył swojej władzy, by uzdrowić braki formalne i nadał Szczurowi nowe prawo do dożywotniego posiadania i użytkowania młyna wraz z przyległościami, pod warunkiem, że będzie on płacił czynsz w wysokości 46 złotych polskich.