![]() |
| Choczeńskie dzieci przed szkołą w Choczni (1932) |
Chocznia kiedyś
To i owo z bliższej lub dalszej przeszłości
piątek, 20 listopada 2026
Dożywianie dzieci w Choczni (1932) - stare fotografie
piątek, 13 listopada 2026
Aleksander Widlarz - "Wykopki u Maciejowej"
W listopadzie 1941 roku w skierowanym do młodzieży niemieckim czasopiśmie propagandowym "Ster", wydawanym w języku polskim w Krakowie, ukazało się opowiadania Chocznianina Aleksandra Widlarza pod tytułem "Wykopki u Maciejowej". Tekst Widlarza nie ma charakteru propagandowego, ale co ciekawe, jego akcja dzieje się w Choczni, a wśród występującym w nim osób pojawiają się używane wtedy w Choczni nazwiska Bryndza i Bielenin.
Całemu
nieszczęściu winna była stara, zbutwiała, rozklekotana drabina, co u Maciejów
od trzech pokoleń w sieni stała. A było to tak.
Po opóźnionych
z powodu zimna i deszczu żniwach gospodarze chwytali za cepy, ażeby wymłócić
trochę żyta na chleb, lub owsa na sprzedaż. Jak długa wieś i szeroka, ze
wszystkich prawie stodół słychać rytmiczne uderzenia cepów. Jedni we czwórkę,
inni w trójkę, szybko i zwinnie leżące pokotem na klepisku zboże walą, a
biedota chałupnicza w pojedynkę klap, klap, klap... postukuje... Ostatni też
oni wymłócą, ale wiadomo jednemu koniowi zawsze ciężej niż parze. A cóż dopiero
człowiekowi przy młóceniu.
Tak było u
Maciejowej przez cały tydzień. Od świtu do zmroku bije kobiecisko cepami, aż
jej pot czoło zalewa, a twardy trochę wilgotny owies jakby się na nią zawziął,
ani rusz nie chce puszczać od słomy. W sobotę po południu skończyła nareszcie
uciążliwą młóckę. W poniedziałek wyczyściła owies na gromadzkim wiewaku, a
teraz zadowolona z dobrego omłotu nosi go w workach na strych i wysypuje do
wielkiego sąsieka.
Plon miała
lepszy od sąsiadów, bo chociaż rok był bardzo mokry, to jednak u niej na
drenowanym polu urodzaj dobry. Maciejowa, światła niewiasta, w młodości
skończyła szkołę gospodarstwa wiejskiego, a potem wyszedłszy za mąż za Macieja
Gajdę wnet po ślubie namówiła go, by swoją rolę wydrenował.
Niewiele tego
pola było, zaledwie trzy morgi, ale u Maciejów biedy nie było. On zimą z
toporem do lasu na zarobek chodził, a ona gospodarowała i pilnowała dzieci. Już
ósmy raz w tym roku miała Maciejowa zaświecić świeczki na grobie męża. Zmarło
mu się przed laty, ot tak, z niczego. Wracając z miasta zaziębił się, do tego
przyplątało się jakieś choróbsko, którego żaden lekarz wyleczyć nie mógł i tak
w sile wieku będąc, poszedł Maciej jesienią na mogiłki i spoczął snem wiecznym
na groniu, skąd duszy bliżej do nieba. W dolinie zaś nad potokiem, w starej, wiekiem
pochylonej chacie została wdowa z trojgiem maleństw, z których najstarszy Kazio
miał cztery lata, a najmłodsza Jagna zaledwie dwa miesiące.
Choroba i
śmierć Macieja spustoszyły dostatek. Wydano co było uciułanej gotówki. Ale
przygnębiona nieszczęściem Maciejowa uspokoiła się po pewnym czasie i dalejże
do pracy. Niewiadomo właściwie, kiedy ta kobieta odpoczywa. Cały dzień przy
robocie kręci się jak wrzeciono. Sąsiedzi z podziwem na nią patrzą. Dom i
dzieci schludne. We żniwa sama kosą śmignie i własną krową użątek do stodoły
zwiezie, pamięta o ogródku kwiatowym i o warzywach, a prosięta najlepsze z
całej wsi chowa.
Nic dziwnego,
że w parę lat znowu wrócił do chaty dostatek. Nową skrzynię malowaną na zielono
w kwiaty kupiła i pełno w niej świątecznej odzieży przechowuje. Chatę
podciągnęła nowymi belkami od spodu. Podłogę do kuchni sprawiła. Ogródek przed
domem nowiutkim, płotem ogrodziła i zasadziła w nim parę pięknych drzewek.
Gdy wysoka,
przystojna, czysto, dostatnio ubrana idzie w niedzielę do kościoła, głowę
strojna białym krochmalonym czepkiem wysoko niesie. Niejeden nawet zamożny
gazda do niej swatów posyłał, lecz daremnie. Maciejowa o zamążpójściu nie
myśli, całe umiłowanie swoje w dzieci i gospodarstwo kładzie.
Z omłotu owsa
jest bardzo zadowolona. Według obliczeń będzie parę metrów na sprzedaż. Będą
pieniądze na zapłacenie podatku, na przyodziewek dla niej i dzieci, na opał na
zimę. Trochę zostanie jeszcze owsa dla świń, łaciate cielątko też coś niecoś z
tego zapasu obliźnie, a kury wiadomo bez owsa się nie obejdą.
Z zadowoleniem
więc nosi Maciejowa ciężkie worki jeden za drugim, a drabina swoim zwyczajem
trzeszczy i skrzypi pod nogami, jakby ją chciała upomnieć:
— Ej,
gospodyni, ja także już jestem stara, przydałby mi się zasłużony odpoczynek.
Ale gdzież
myśleć o tym Maciejowej, nosi worki i skrobie się po drabinie, a drabina
szykuje zemstę. Rozlega się trzask. To szczebel pęka prawie tuż pod strychem i
biedna Maciejowa spada na ziemię wraz z workiem owsa. Bez zmysłów leży biedna
kobieta w sieni.
Kto wie, jak
długo leżałaby tak bez pomocy, bo w domu nie było żywej duszy, gdyby nie Burek.
Poczciwe psisko
domyśliło się nieszczęścia. Wybiegł na dwór i zaczął przeraźliwie wyć. Dziwią
się sąsiedzi temu niezwykłemu koncertowi Burka, biegną do Maciejowej chaty i
znajdują ją prawie bez życia. Zanoszą na łóżko, cucą, posyłają po lekarza.
Powoli Maciejowa przychodzi do przytomności. Sen to, czy jawa. Zdawało się jej,
że spała, ale dotkliwy ból przypomniał nieszczęśliwy wypadek, któremu przed
chwilą uległa.
— Złamanie
nogi, zwichnięcie ręki i obrażenia wewnętrzne — stwierdza lekarz. — Przez kilka
tygodni będziecie musieli poleżeć w łóżku, nie ma rady.
Leży więc
Maciejowa tydzień jeden, drugi... Październik mija, na polach coraz to puściej,
zima się zbliża, a ziemniaki nie wykopane.
— Co my
będziemy jedli? Co będzie z dzieciskami? — myśli z trwogą.
Wiatr zimny
hula po pustych polach. Nocne przymrozki przypominają już ludziom, że zima za
pasem. Wyłysiały doszczętnie redliny ziemniaków Maciejowej. Brunatne łęty legły
w bruzdach, przybite deszczem jesiennym i wichrem do ziemi.
Długo już i
cierpliwie czekają redliny Maciejowej na kopaczy. Czy przyjdą? Kiedy? Tak długo
przechowywałyśmy ziemniaki, a teraz mają zmarznąć? Co będzie miała gospodyni za
swój trud i znoje? Niektóre ziemniaczki przykryte cieńszą warstwą ziemi już
deszcz wypłukał, a ich białe lub czerwone sukienki zbrunatniały i pozieleniały.
Zazdroszczą towarzyszom ukrytym w ciepłej głębi ziemi, że zdrowe i dorodne
pójdą człowiekowi służyć. Zielone ziemniaki gospodarz, wiadomo, na osobną kupkę
zsypie i spasie nimi świnki lub drób. A zdrowe to i drugą wiosnę może zobaczą i
zasadzone w nowe redliny żywot swój dalej przedłużą.
Z dużego,
jasnego budynku wieloklasowej Szkoły Powszechnej w Choczni wysypują się na
podwórze szkolne gromady dzieci. Trzymają się przeważnie klasami. Osobno,
trochę na uboczu zatrzymali się siódmacy, a między nimi i Kazio, syn
Maciejowej.
— Dokąd lecisz,
Kaziek? Co tobie? Dlaczego chodzisz taki osowiały? — zagadnął go Jacuś
Bielenin.
— Jakże mam się
weselić — smutno odparł Kazik. — Matka chora, ziemniaków nie ma kto wykopać, ot
dola. Teraz właśnie zwolniłem się z ostatniej godziny, aby iść do domu, matce i
rodzeństwu przynajmniej jakiej takiej strawy ugotować.
— No to
biegnij, kolego i bądź dobrej myśli. Nie turbuj się! — pożegnał go Jacuś i
zamyślił się, jakby tu pomóc koledze. Nagle stuknął się w głowę, widocznie
jakaś dobra myśl mu zaświtała.
— Koledzy,
siódmacy, słuchajcie! — zawołał. — Powiedzcie mi, ile jest u Maciejowej redlin
ziemniaków?
— A temu co tam
znów po redlinach Maciejowej — mruknął ktoś z boku.
— Dwadzieścia
cztery — woła Józio Kaliński.
— Ty figę
wiesz, dwadzieścia pięć — sprzecza się Wicuś Bryndza.
— Dobrze więc!
Nie sprzeczajcie się. Przypuśćmy, że dwadzieścia pięć. Jest nas w klasie
pięćdziesięciu dziewięciu, zatem na jedną redlinę dwu uczniów wypadnie i
jeszcze do odnoszenia koszyków ktoś zbędzie.
Przerwał Jacuś,
a chłopcy patrzą na niego wyczekująco, czekają, co dalej powie.
Jacusia prawie
wszyscy lubią, a wielu mu zazdrości. Jest zdolny, uczynny, towarzyski. Temu
zadanie rachunkowe pomoże rozwiązać, tamtemu zdania gramatyczne w mig ułoży, z
innymi się kromką chleba podzieli, bijących się rozpędzi, a niekiedy też
niewinnego psikusa wypłata tak, że się cała klasa śmieje. Lubią go też i
nauczyciele i nie bez racji mawiają:
— Ten jak dorośnie
na pewno wójtem będzie, bo jest stworzony do rządzenia.
A Jacuś prawi
dalej:
— Koledzy, czy
pozwolimy Kaźkowi i jego chorej matce głód cierpieć, dlatego, że spotkało ich
nieszczęście? Jak chcecie kochać bliźniego? Gębą, co nic nie kosztuje, ale też
i nic nie warta, czy czynem?
W tej chwili
odezwał się dzwonek. Chłopcy radzi nie radzi ruszyli do klasy, ale szepty i
narady trwały jeszcze, gdy nauczyciel wszedł do klasy.
Na drugi dzień
wstaje powoli słonko nad polami oszronionymi nocnym przymrozkiem, spowitymi
sinymi welonami mgieł. Ledwo trochę rozedniało, a już na polu Maciejowej
dziesiątki kopaczek błyska w powietrzu, by po chwili zagłębić się w redliny i
wyrzucić okrąglutkie bulwy. Dziesiątki rąk zręcznymi ruchami zbiera je z ziemi
i rzuca do koszyków. Śmiechy i wesołe żarty towarzyszą żmudnej pracy.
To Kazikowi
koledzy za namową Jacusia, a zgodą rodziców i pana kierownika szkoły wykopują
ziemniaki chorej Maciejowej. Pęcznieją koszyki, ziemniaczana mogiła rośnie i
rośnie. Nie będzie biedy u Maciejowej, nie będzie głodu. Ocierają chłopcy
spocone czoła, bo słonko prażyć poczyna, ale roboty jeszcze huk.
Pod wieczór
ukończono kopanie. Wybrana delegacja kopaczy poszła zawiadomić o tym Maciejową.
Wiadomość o tej
bezinteresownej pomocy Kazikowych kolegów wzruszyła bardzo Maciejową. Radosne
łzy ciurkiem jej z oczu płyną. Przygarnia chłopców kolejno do siebie, składa
macierzyński pocałunek na ich czole, głaszcze ich rozwichrzone głowy
spracowaną, kościstą ręką i cicho szepcze:
— Dzięki wam za
wasz wysiłek, chłopcy, niech wam Bóg za to błogosławi.
czwartek, 5 listopada 2026
Przywilej króla Stanisława Augusta dla Jakuba Szczura
W czerwcu 1765 roku w pierwszym roku panowania w Polsce Stanisława Augusta Poniatowskiego, według oficjalnej tytulatury także Wielkiego Księcia Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Żmudzkiego, Kijowskiego, Wołyńskiego, Podolskiego, Podlaskiego, Infanckiego, Smoleńskiego, Siewierskiego i Czernihowskiego przyznał on dożywotnie prawo do młyna w Choczni Jakubowi Szczurowi.
W piśmie wystosowanym przez kancelarię królewską przeczytać można, że król oznajmia wszystkim i każdemu z osobna, komu na tym zależy, iż mając łaskawy wzgląd na uczciwego Jakuba Szczura, uznaje za stosowne, aby zachować go przy użytkowaniu i posiadaniu młyna położonego i leżącego we wsi Chocznia, należącej do naszej tenuty [dzierżawy królewskiej] barwałdzkiej, nabytego od poprzednich posiadaczy wspomnianego młyna i kupionego poprzez wypłacenie pewnej sumy oraz przy tym zachowaniu raczy nadać mu Nowe Prawo.
Dalej w piśmie zaznaczono, że wszelkie wady prawne, jakie mogły wkraść się do tego nabycia, z Naszej Królewskiej władzy i powagi naprawiając, temuż Uczciwemu Jakubowi Szczurowi nowe prawo dożywocia dajemy i przyznajemy niniejszym Naszym pismem.
Jakub Szczur miał posiadać rzeczony młyn we wsi Chocznia wraz z gruntem zwanym Pytlikowskie, z wodą do tegoż młyna przynależną, ze wszystkimi budynkami, zabudowaniami, narzędziami młyńskimi, łąkami i wszelkimi innymi przynależytościami i przyległościami – tak jak przynależą i jak on sam oraz inni poprzedni posiadacze je trzymali – aż do kresu swoich dni.
Zachowwano jednakże czynsz w wysokości czterdziestu sześciu złotych polskich,
zwyczajowo corocznie z tegoż młyna uiszczany na rzecz dworu królewskiej tenuty
barwałdzkiej.
Król Stanisław August obiecywał w imieniu swoim i swoich następców na tronie, że ani on, ani jego następcy nie odsuną Jakuba Szczura od użytkowania i spokojnego posiadania częstokroć wspomnianego młyna w Choczni wraz z rolą Pytlikowskie ani też nikomu nie dadzą władzy do takiego odsunięcia, lecz to nowe nadane prawo do nienaruszonego i całkowitego dożywocia zachowają z zachowaniem w mocy Praw Naszych Królewskich, Rzeczypospolitej oraz Kościoła Rzymskokatolickiego.
Z dołączonej notatki wynika, że Jakub Szczur odebrał ów przywilej osobiście.
Co ciekawe, do jego wydania doszło dopiero 14 lat po zakupie młyna przez Szczura. Prawdopodobnie nabycie młyna przez Szczura w 1751 roku mogło mieć jakieś wady formalne, które mogły stać się podstawą do zakwestionowania tej transakcji i praw Szczura do młyna przez np. starostę barwałdzkiego. Dlatego król użył swojej władzy, by uzdrowić braki formalne i nadał Szczurowi nowe prawo do dożywotniego posiadania i użytkowania młyna wraz z przyległościami, pod warunkiem, że będzie on płacił czynsz w wysokości 46 złotych polskich.
