Pochodzenie
pewnej części chocznian, a w zasadzie miejscowość poprzedniego zamieszkania ich
przodków, da się ustalić na podstawie zapisów w kościelnych księgach
metrykalnych.
Zainteresowani
mogą przeczytać o tym we wcześniejszych notatkach:
W
przypadku innych, szczególnie tych dłużej zamieszkujących Chocznię rodzin albo
odpowiednie zapisy metrykalne w księgach nie istnieją, albo w czasach ich pojawienia
się w Choczni nie istniały same księgi, które zaczęto prowadzić dopiero w ostatnich dekadach XVI wieku (parafia Wadowice) lub w II
połowie XVII wieku (parafia Chocznia).
Nie
ma także zbyt wielu niekościelnych dokumentów historycznych, na których można
by się oprzeć w dociekaniach nad pochodzeniem tych dawnych chocznian, których
potomkowie zamieszkują Chocznię do dziś, a których korzenie nie są do końca
jasne.
Wśród
nich pewną szczególną grupą stanowią ci, których uważa się za potomków
Wołochów, a nie południowopolskich Słowian.
Kim
byli Wołosi?
Po
raz pierwszy napisali o nich autorzy bizantyjscy pod koniec X wieku, lokując
miejsca zamieszkania ludu Vlahoi lub Vlahi na pograniczu dzisiejszej Albanii,
Macedonii i Grecji. Etnicznie wywodzili się zapewne od zromanizowanych Ilirów,
Traków i być może Daków, zamieszkujących Półwysep Bałkański i co także
niewykluczone sąsiednie tereny nad Dunajem oraz w południowych Karpatach.
Część
pierwotnych Wołochów zasiedliła północną Grecję, ale większość z nich migrowała
na północ i północny- wschód, czyli na tereny dzisiejszej Serbii, zachodniej
Bułgarii i Rumunii, nawarstwiając się na ludy słowiańskie i tureckie. Jeden z
tych ludów pochodzenia tureckiego- koczowników ze stepów nad Morzem Czarnym,
określano także niekiedy mianem Wołochów, choć bardziej znani byli jako
Kumanowie. Wołosi na terenach między Karpatami, Dunajem i Dniestrem utworzyli
kilka państewek, zjednoczonych później w dwa większe organizmy państwowe:
Wołoszczyznę i Mołdawię. Te z kolei już znacznie później weszły w skład
współczesnej Rumunii.
Następna
fala migracji wołoskich wyszła z południowych Karpat i przesuwając się wzdłuż
łańcucha tego pasma górskiego dotarła na teren obecnej zachodniej Ukrainy,
południowo-wschodniej Polski i Słowacji. Wschodniokarpaccy Wołosi po połączeniu się z ludnością ruską wpłynęli na
powstanie wyznających prawosławie grup etnicznych: Hucułów, Bojków i Łemków. Bardziej na zachód- na obszarze Tatr, Fatry i
Orawy romańsko-ruscy Walasi wymieszali się ze Słowianami wyznającymi
katolicyzm, dając początek współczesnym góralom. Z pierwotnymi „Vlahi” z Bałkanów łączyła bardziej kultura i
sposób życia, niż jednolite pochodzenie.
Stamtąd
Wołosi podążyli jeszcze dalej na zachód, by z początkiem XVIII wieku osiągnąć
kres swoich wędrówek na obecnych wschodnich Morawach (Valašsko) i w polskich Beskidach Zachodnich.
Valasi
(słowacka nazwa Wołochów) trudnili się głównie wypasem stad owiec i kóz (rzadziej
bydła i nierogacizny) na górskich polanach
i w lasach niewykorzystywanych gospodarczo przez mieszkańców nizin.
![]() |
Migracje Wołochów- ilustracja ze strony skansen-studzionki.pl |
Osadnictwo
wołoskie dotarło także do Choczni- szerzej na ten temat traktowała notatka z 26
kwietnia 2015 roku zatutułowana "Osadnictwo na prawie wołoskim w Choczni".
Pisał
o tym wiele również Józef Putek w książce „O zbójnickich zamkach, heretyckich
zborach i oświęcimskiej Jerozolimie", Bolesław Marczewski i inni autorzy.
Pierwsza
znana wzmianka o zarębkach w Choczni, czyli typowego dla osadnictwa na prawie
wołoskim sposobu zagospodarowywania byłych terenów leśnych pochodzi z 1576
roku.
Zakładanie
zarębków to jedno z potencjalnych źródeł napływu Wołochów do Choczni, a
nazwiska ich właścicieli:
Matejko
(dzisiaj Widlarz), Zawiła, Prorok, Gazda, Wilczek, Garżel, Szczur, Perdorota,
Burzej, Kumorek, Piątek, Bukowski/Kłak, Grządziel, Gzela i Siupa/Szopa
należy
uwzględnić w rozważaniach o wołoskim pochodzeniu ich potomków.
Nazwiska te znamy jedynie ze spisu płatników podatku kościelnego z lat
1663-1711 oraz wzmianki o sprzedaży zarębka w 1583 roku, co zapisano w
niedostępnej dziś dla badaczy choczeńskiej księdze gromadzkiej. Oczywiście samo
posiadanie zarębka nie jest dowodem na wołoskie pochodzenie jego właściciela,
ponieważ spis zarębników powstał dopiero co najmniej 90 lat od utworzenia
zarębków, które przez cały ten czas podlegały transakcjom handlowym i w
momencie sporządzania spisu mogły znajdować się w rękach zupełnie
„niewołoskich” z pochodzenia osób. Po wtóre już w momencie zakładania zarębka,
jego posiadaczem mógł stać się zapewne nie tylko wołoski przybysz, ale i
zubożały choczeński kmieć z wcześniejszych fal polskiego/słowiańskiego
osadnictwa lub przybysz, ale niezwiązany z Wołochami.
Dlatego
posiadanie zarębka jest tylko jedną z poszlak w poszukiwaniu wołoskich korzeni
ich właścicieli. Właśnie
poszlak, a nie dowodów, wobec wspomnianego na wstępie braku źródeł pisanych na
ten temat.
Kogo
jeszcze można brać pod uwagę w poszukiwaniach wołoskich przodków?
Uwzględnić
trzeba również te rodziny, które:
- noszą do dziś nazwiska nawiązujące do Wołochów, słownictwa używanego przez Wołochów lub używali takich nazwisk wcześniej, w okresie, gdy nie były one jeszcze ustabilizowane (XVI-XVIII wiek). To kryterium spełniają takie rodziny, jak: Balon/Balan („balan”- strażnik zamkowy lub jasnowłosy), Bryndza („bryndza”- rodzaj sera), Bandoła/Banduła, („bandula”- lina, sznur), Gazda („gazda”- gospodarz), Góralczyk, Koman/Kuman („Kuman”- członek ludu określanego jako Wołosi), Malata/Kumorek („malata”- potrawa z mąki), Romańczyk/Roman, Walas, Wcisło (kiedyś Baca; „baca” – szef pasterzy) i Wołoch/Włoch.
- noszą lub nosiły nazwiska używane na terenie Słowacji, wschodnich Czech, ukraińskich Karpat, Węgier, czy Rumunii lub ich nazwisko pojawia się w nazwach geograficznych z tego obszaru:
- Balon (Balon/Balan- Słowacja, Ukraina, wschodnie Czechy, Rumunia)
- Bandoła (Bandola/Bandula- Słowacja, zachodnia Ukraina, Rumunia, Węgry)
- Bańdo (Bando- Ukraina)
- Bryndza (Brindza/Bryndza- Słowacja, Ukraina, Brinzea- Rumunia)
- Burzej (Burej- Słowacja, Ukraina)
- Cap/Czapik (Capik- Słowacja, Cap- Czechy, Ukraina)
- Chajost (Hajostek – Słowacja)
- Choma (Homa- Słowacja, Ukraina)
- Cibor (Słowacja, Ukraina, Czibor- Węgry)
- Filek (Słowacja, Ukraina)
- Gazda (Słowacja, Ukraina, Rumunia, Węgry)
- Góralczyk (Goral- Słowacja)
- Haczek (Hacek/Haček – Słowacja)
- Koman (Koman/Kuman-Słowacja, Ukraina, Węgry, Coman- Rumunia)
- Kuwik (Kuvik- Słowacja, Węgry)
- Malata (Słowacja, Węgry, Rumunia, Morawy, Łemkowszczyna, Węgry)
- Mlak (Mlaka- Słowacja)
- Prorok (Słowacja)
- Ramza (Ramža- Słowacja)
- Romańczyk (Romančik, Roman- Słowacja, Rumunia)
- Smaza (Smažak- Słowacja)
- Sordyl (Surdila- Rumunia)
- Strzeżoń (Strežo- Słowacja)
- Styła (Štilla- Słowacja)
- Targosz (Targoš- Słowacja)
- Turała (Klesniak- Słowacja)
- Walas (Valašek- Słowacja)
- Wcisło (Bača- Słowacja)
- Widlarz (Matej, Matejko, Matejka- Słowacja)
- Zawiła (Zavilla- Słowacja)
- do Choczni przenieśli się wcześnie (XVII/XVIII wiek) z polskich miejscowości, o których wiadomo, że w całości były zasiedlane na prawie wołoskim (Ponikiew, Rzyki, Kaczyna, Zagórnik itp.): Balon (jedna z linii), Bryndza, Byrski, Buldon, Buldończyk, Bury, Drapa, Gancarz/Gancarczyk, Gawęda, Góra, Góralczyk (jedna z linii), Gurdek, Homel, Kiznar, Mrzygłód, Pękala, Pindel, Płonka, Romańczyk, Rzycki, Sikora, Smaza, Sordyl, Styła, Targosz.
Nowe
możliwości identyfikacji wołoskich (i nie tylko) przodków pojawiły się wraz z
rozwojem badań genetycznych pod kątem genealogicznym. Dzięki genetycznym testom
Y-DNA (genów przekazywanych wyłącznie z ojca na syna) można ustalić pochodzenie
rodziny w linii męskiej, jej historię sięgającą wiele tysięcy lat wstecz i
nawiązać kontakt z genetycznymi krewnymi. Taki test ustala również haplogrupę
genetyczną badanego, oznaczaną podobnie jak w badaniach krwi literami alfabetu.
Bardziej szczegółowe (i zarazem bardziej kosztowne) badanie mutacji Y-DNA daje
konkretną podgrupę głównej haplogrupy (gałąź genetycznego rodu), zawężając
grono potencjalnych genetycznych krewnych i doprecyzowując czas oddzielenia się
tej podgrupy od starszych przodków.
Natomiast
badanie genów autosomalnych (atDNA), dziedziczonych po wszystkich liniach
przodków umożliwia wykazanie pokrewieństwa z krewnymi z linii bocznych (z
pewnością do 4-5 pokoleń wstecz) oraz porównanie do typowych populacji
zasiedlających konkretne państwa lub regiony geograficzne.
![]() |
Rozmieszczenie haplogrup Y-DNA - żródło wikipedia |
Oczywiście
potomkami Wołochów po linii męskiej mogą być nosiciele innych haplogrup
genetycznych, ale aby to sprawdzić, konieczna jest indywidualna analiza genetyczno-genealogiczna.
Z
kolei badanie autosomalne powinno wykazać podobieństwo do populacji Słowacji,
zachodniej (karpackiej) Ukrainy, Rumunii, części Węgier i Czech.
Zestaw
genów autosomalnych przedstawicieli starych choczeńskich rodów w teorii powinien być dość zbliżony, biorąc
pod uwagę fakt, że mieszkańcy Choczni zawierali w przeszłości małżeństwa
najczęściej w obrębie wsi.
Dlatego przybycie do Choczni nawet niewielkiej liczby Wołochów w XVI- XVIII wieku powinno
być widoczne w genomie dużej liczby obecnych mieszkańców- ich potomków po
liniach męskich i żeńskich.
Te
teoretyczne rozważania potwierdzają dwa znane do tej pory wyniki badań
genetycznych potomków chocznian, które wykazują zarówno bałkańskie pochodzenie
po linii męskiej (1 przypadek), jak i duże podobieństwo genetyczne do populacji
terenów zamieszkałych przez Wołochów (oba przypadki) oraz ponadto duże wzajemne
podobieństwo obu genomów, mimo posiadania tylko dalekich wspólnych przodków.
Excellent text. How can I get it in word or somehow to enable me to publish this text on a portal in Serbia, which publishes texts about the Vlachs. Of course, with your permission, we would mention the author of the text and a link to your blog. Thanks.
OdpowiedzUsuń
OdpowiedzUsuńSkvělý text. Jak to dostanu do wordu nebo nějak, aby mi to umožnilo publikovat tento text na portálu v Srbsku, který publikuje texty o Vlaších. Samozřejmě bychom s vaším svolením uvedli autora textu a odkaz na váš blog.