Choczeńskie rody - Ramzowie

Nazwiska Ramza próżno szukać w najstarszych choczeńskich metrykach chrztów, małżeństw i zgonów z XVII wieku. Brak go również w najdawniejszych świeckich dokumentach dotyczących Choczni.

Po raz pierwszy odnotowane zostało w Choczni dopiero w drugiej  połowie XVIII wieku, przy okazji chrztów Macieja Ramzy (1754), syna Wojciecha (rodem z Frydrychowic) i Magdaleny z domu Nowak oraz Teresy (1765) i Filipa Ramzy (1768), dzieci tegoż Wojciecha i jego drugiej żony Agaty (z domu Figura).

Najbardziej znanym Ramzą w Choczni był wówczas krawiec Tomasz Ramza, który wraz z żoną Agatą z Woźniaków doczekał się w drugiej połowie XVIII wieku dziewięciorga dzieci. Jego córki wyszły za mąż za: Ramendę, a po jego śmierci Płonkę (Salomea), za Płonkę (Zofia), za Woźniaka (Barbara) i za Pindla (Agnieszka).

Natomiast nazwisko Ramza na następne pokolenia przenieśli synowie Tomasza: Błażej Ramza (mąż Agnieszki Pindel), Franciszek Ramza (mąż Zofii z Balonów-Dąbrowskich) i Jacenty Ramza (mąż Gertrudy Pindel). Potomkowie Franciszka żyją w Choczni do dziś.

Nie wiadomo, gdzie urodził się ów Tomasz, głowa rodu Ramzów. Z metryk zgonów wynika, że w chwili śmierci w 1828 roku miał 80 lat, czyli jego urodzenie musiało przypadać na około 1748 rok.

Zamieszkiwał w domu numer 72 w Niwie Zakościelnej, czyli przy dzisiejszej Białej Drodze- obecnie na tej parceli stoi dom nr 112. Jego grunta w Roli Twarogowskiej rozciągały się od Choczenki, poprzez tereny przyległe do Konówki, po granice Zawadki (Górnicę). Uprawiał na nich żyto i owies, niewielką część posiadłości Ramzy stanowił sad nad Choczenką, łąki i część Lasu Granicznik przy granicy zawadzkiej.

Ponieważ w 1787 roku w przyległym domu (nr 73) zamieszkiwała wdowa po Wojciechu Ramzie, to można domniemywać, że Tomasz był jakoś powiązany rodzinnie z wymienionym wcześniej Wojciechem Ramzą. Mógł być nawet jego synem, a na pewno odziedziczył majątek Wojciecha.

Tomasz Ramza był znanym w Choczni darczyńcą na rzecz kościoła parafialnego. W księgach kościelnych zapisano, że w latach 1814-1825 wnosił stałe opłaty „na światło”, czyli rokrocznie fundował świece dla choczeńskiego kościoła. Ponadto w 1817 roku ufundował obraz pod chórem, na dwa lata przed śmiercią 1824 roku wespół z  "lekarzami ludzi" ofiarował olbrzymią kwotę prawie 500 florenów na przyozdobienie zwierciadłami "4 słupów na wielkim ołtarzu tudzież gzymsów na wielkim i dwóch pobocznych ołtarzach", a rok później za jego pieniądze wykonano obicie na żółto cyborium, czyli ażurowej obudowy ołtarza- kolumn podtrzymujących baldachim.

Oprócz Tomasza Ramzy i wdowy po Wojciechu pod koniec XVIII wieku zamieszkiwał w Choczni jeszcze jeden Ramza- pod numerem 145. Nosił również imię Wojciech, pochodził z Frydrychowic i po poślubieniu Ewy Jadwigi z Drapów (1782) gospodarował na tak zwanych przymiarkach w Niwie pod Sołtystwem. Ta para miała tylko dwóch zmarłych w dzieciństwie synów i dlatego nazwisko Ramza nie zachowało się wśród ich potomków. Wojciech z przymiarków musiał być jakoś powiązany rodzinnie z krawcem Tomaszem, skoro ten bywał chrzestnym jego dzieci.

Spisy płatników podatku kościelnego z początków XIX wieku potwierdzają, że wśród ówczesnych mieszkańców Choczni znajdowali się:

• Tomasz Ramza (krawiec) pod nr 72,
• Jacenty Ramza (syn Tomasza) pod nr 76,
• Jakub Ramza pod nr 94,
• Andrzej Ramza (wnuk Tomasza) pod nr 72.

Na temat własności Ramzów w Choczni wiele danych przynosi spis gruntowy z lata 1844-1852. „Grundparzellen Protocoll” podaje, że:

• spadkobiercą krawca Tomasza był jego wnuk Andrzej/Jędrzej (syn Franciszka), który posiadał po dziadku dom nr 72 i 9,5 morgi gruntu,
• Józef Ramza (syn Jacentego, a wnuk Tomasza) spod numeru 94 był właścicielem niespełna 8 mórg gruntu w Niwie Zakościelnej,
• najbardziej majętnym Ramzą był wtedy Szymon Ramza spod nr 145, właściciel ponad 10 mórg pól i łąk,
• niewielkie poletka w Zarębkach i Morgach należały do Jędrzeja Ramzy (lub Jędrzejów) spod numerów 275 i 277.

Do powstałych w 1844 roku Towarzystw Wstrzemięźliwości i Trzeźwości zapisało się siedmioro dorosłych Ramzów: Jędrzej, Tomasz, Józef, Wojciech, Zuzanna i dwie Marianny.

W 1875 roku nazwisko Ramza występuje w zestawieniu ofiarodawców na zakup i przeróbkę choczeńskich dzwonów kościelnych. Na ten cel złożyli się między innymi:

• Józef Ramza z synem Janem spod nr 120 (według nowej numeracji wprowadzonej w połowie XIX wieku),
• Jędrzej Ramza spod numeru 172- prawnuk krawca Tomasza,
• Szymon Ramza spod numeru 231.

W 1889 roku Ludwik Ramza z Choczni, prawnuk krawca Tomasza, zawarł związek małżeński w Żywcu i tam osiadł na stałe. Wiązało się to z pracą Ludwika, który służył u żywieckiego starosty Dunajewskiego.

Natomiast troje innych potomków krawca Tomasza – dzieci Jana i Tekli z domu Widlarz, wyemigrowało na stałe do Stanów Zjednoczonych Ameryki:

• Jan Ramza, urodzony w 1886 roku, wyjechał do USA w 1909 roku. Z żoną Zofią z Parzygnatów byli rodzicami 2 synów i 5 córek. Jan zmarł w 1940 roku w Streator,
• jego młodszy brat Franciszek Jan Ramza, urodzony w 1893 roku, dotarł do Ameryki w 1911 roku. Tam poślubił Annę z Parzygnatów, z którą doczekał się trojga dzieci. Pracował jako robotnik w American Bottle Co (1917), później był właścicielem sklepu spożywczego na Bronson Street w Streator w stanie Illinois (1942). W 1932 roku otrzymał amerykańskie obywatelstwo, dwukrotnie stawał do poboru do US Army (1917 i 1942), zmarł w 1967 roku,

Franciszek i Anna Ramza

• ich siostra Agnieszka Ramza, urodzona w 1895 roku, poślubiła w USA Gusa Burmana i urodziła mu troje dzieci. Zmarła w Streator w stanie Illinois w 1965 roku.

Na emigracji w Stanach Zjednoczonych znaleźli się również:

• Franciszek Józef Ramza, urodzony w Choczni w 1878 roku, mąż Karoliny z Dąbrowskich,
• Balbina Ramza, urodzona w Choczni w 1877 roku, żona Pawła Kierpca.

Natomiast na stały wyjazd za pracą do kopalni i hut północnych Czech zdecydowali się:

• Antoni Ramza (ur. w 1871 roku), mąż Teresy z domu Bogdanik,
• Jan Ramza (ur. w 1880 roku), mąż Weroniki Flak, którą poślubił w Śląskiej Ostrawie w 1913 roku.

W czasie I wojny światowej starszy szeregowy 56 pp Wojciech Ramza z Choczni, urodzony w 1888 roku, został ranny i dostał się do niewoli rosyjskiej, z której szczęśliwie udało mu się powrócić.

Kolejna wojna światowa przyniosła już niestety ofiary śmiertelne wśród choczeńskich Ramzów. Tomasz Ramza, urodzony wprawdzie we Frydrychowicach w 1877 roku, ale zamieszkały w Choczni, w 1941 został wysiedlony do Imielni, powiat jędrzejowski. Aresztowany za nielegalne przekroczenie granicy Generalnej Guberni i Rzeszy trafił do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, w którym zginął. W 1948 roku został uznany sądownie za zmarłego. Jego dom w Choczni został zburzony w czasie wojny.

Tragiczny los spotkał również dziewięcioletnią Krystynę Ramzę. Jej rodzice- Jan i Zofia z Kwarciaków prowadzili przed wojną w Choczni sklep z wyszynkiem. Gdy w lutym 1945 roku powrócili z czteroletniego wysiedlenia, w ich domu opuszczonym przez Niemców doszło do wybuchu, w wyniku którego Krystyna straciła życie, a Zofia palec.

Według kwestionariuszy szkód wojennych z 1945 roku straty choczeńskich Ramzów wywołane przez II wojnę światową wynosiły:

• 15.000 złotych w przypadku Joanny Ramza z domu Lachendro spod numeru 429, głównie z tytułu utraty jedynego żywiciela i zniszczenia domu,
• 14.471 złotych w przypadku Wojciecha Ramzy spod numeru 118, głównie z powodu niewypłacenia należnych wynagrodzeń, wysiedlenia, uszkodzenia domu i strat w ziemiopłodach,
• 10.205 złotych +1500 złotych renty w przypadku Zofii Ramza spod numeru 201, głównie z powodu wysiedlenia i straty dziecka,
• 10.199 złotych w przypadku Władysława Ramzy spod numeru domu 586, głównie z powodu wysiedlenia i strat w inwentarzu żywym.

Nieco więcej osób o nazwisku Ramza wymienionych zostało na listach wyborców biorących udział w referendum ludowym w 1946 roku.

Byli to:

• Wojciech i Weronika Ramzowie spod nr 118,
• Zofia Ramza spod numeru 201,
• Teofil i Wiktoria Ramzowie spod numeru 427,
• Joanna i Joanna Ramza spod numeru 429,
• Władysław i Maria Ramzowie spod numeru 586.

27 lat później na listach wyborczych z 1973 znalazło się tylko troje Ramzów z Choczni: Władysław i Kazimiera spod numeru 519 oraz Weronika spod numeru 219- później po mężu Kornaś.

Warto dodać, że wymienieni wyżej Władysław i Weronika Ramza to w prostej linii potomkowie opisywanego wcześniej krawca Tomasza Ramzy z przełomu XVIII i XIX wieku.

Na początku XXI wieku w całej Polsce mieszkało 577 osób o nazwisku Ramza.

Najwięcej- bo 83- w powiecie wadowickim, a ponadto 36 osób we Włocławku, 34 w Nowym Sączu i 30 w powiecie oświęcimskim.

Oprócz tego odnotowano 47 osób o nazwisku Ramz, które również pojawiło się w Choczni w XIX wieku. Wojciech Rams lub Ramz pochodził z Zebrzydowic koło Kalwarii, był pracownikiem poczty w Wadowicach, a w Choczni znalazł się za sprawą małżeństwa z Marianną z Ciborów.

Teresa Kolber – autorka pracy doktorskiej o nazwiskach dekanatu wadowickiego, wywodzi pochodzenie nazwiska Ramza albo od gwarowego słowa „ramza” , czyli komar albo z niemieckiego słowa „rams” oznaczającego rodzaj gry w karty lub towar jubilerski, który wyszedł z mody. Tytułem uzupełnienia dodam, że słowo „Rams” w niemieckim to też określenie na czosnek niedźwiedzi.

Dawni właściciele obecnych parcel budowlanych - Osiedla Malatowskie i Komanie

Czyją własnością w połowie XIX wieku były parcele, na których stoją obecnie domy mieszkańców Choczni?

Kontynuacja wcześniejszych notatek - tym razem Osiedla Malatowskie i Komanie:

• os. Malatowskie 1 - Walenty Pietruszka
• os. Malatowskie 1A, 3, 4 - Szczepan Malata
• os. Malatowskie 2, 2A - Michał Szczur
• os. Malatowskie 6 - Szymon Maykut
• os. Malatowskie 8 - Antoni Zając
• os. Malatowskie 9, 10, 11 - Wawrzyniec Warmuz, Karol Cibor
• os. Malatowskie 12, 13 - Jakub Haczek (Chaczek)
• os. Malatowskie 15 - Wawrzyniec Krystian
• os. Malatowskie 16 - Ignacy Skoczylas
• os. Malatowskie 19, 20, 21, 22, 23 - Mikołaj Pietruszka
• os. Malatowskie 24 - Józef Korzeń
• os. Malatowskie 25, 25A, 26, 27, 30 - Szczepan Bandoła
• os. Malatowskie 32, 33, 36 - Maciej Bandoła
• os. Malatowskie 37, 38, 40 - Wojciech Bandoła
• os. Malatowskie 42, 43, 44 - Ignacy Kloss
• os. Komanie 1, 1A, 2 - Michał Woźniak
• os. Komanie 4, 33 - Antoni Bandoła
• os. Komanie 8, 9, 10, 27, 28, 29, 30, 35 - Józef Szymonek
• os. Komanie 11, 12 - Stanisław Gładysz
• os. Komanie 13, 26 - Kazimierz Bandoła
• os. Komanie 14, 17, 18 - Franciszek Bąk (spod nr 272)
• os. Komanie 16, 19 - Franciszek Bąk (spod nr 207), Andrzej Pietruszka
• os. Komanie 20 - Jan Koman
• os. Komanie 21, 22 - Jan Wątroba
• os. Komanie 25 - Andrzej Stankowicz
• os. Komanie 31 - Jan Woźniak
• os. Komanie 32, 34 - Wojciech Bandoła
• os. Komanie 36 - Maciej Bandoła
• os. Komanie 39 - Szczepan Bandoła
• os. Komanie 40, 41 - Józef Korzeń
• os. Komanie 43, 44 - Ignacy Skoczylas

Pochodzenie nazwy Zawale

Mierząca około 1400 metrów ulica Zawale w Choczni przebiega na prawie całej swej długości wzdłuż toru kolejowego.

Dlatego, gdy zastanawiamy się nad pochodzeniem nazwy Zawale, na myśl przychodzi nam właśnie nasyp, czyli wał tegoż toru kolejowego.

Zastanowić nas może jednak, dlaczego drogę przebiegającą wzdłuż wału toru kolejowego nazwano Zawalem, skoro w stosunku do zdecydowanej większości domów w Choczni usytuowana jest ona nie za lecz przed owym wałem. Dlaczego więc Zawale nie jest  Przedwalem lub Przywalem, jak wynikałoby to z postrzegania położenia tej drogi przez większość chocznian?

Gdyby hipoteza o pochodzeniu nazwy Zawale od wału linii kolejowej była prawdziwa, to nazwa ta nie miałaby zbyt długiej tradycji, gdyż linię kolejową przechodzącą przez Chocznie otwarto dopiero w 1888 roku.

Droga istniała oczywiście dużo wcześniej. Jej najdawniejszy przebieg można obejrzeć już austriackiej mapie sporządzonej pod kierownictwem podpułkownika Friedricha von Miega w latach 1779-1783.

Co ciekawe niewielki fragment tej drogi położony był rzeczywiście na północ od obecnej linii kolejowej, czyli po jej wybudowaniu, pozostał „za wałem” lub jak się to w Choczni mówi „za śtreką”.

Przed oddaniem do użytku Gościńca Cesarskiego w latach 80-tych XVIII wieku (ulica Kościuszki) dzisiejsze Zawale stanowiło część głównej drogi przebiegającej przez wieś, od granicy Wadowic, w kierunku kościoła parafialnego.

Rolę obwodnicy Choczni i głównego traktu komunikacyjnego pełniła wtedy droga nazywana do dziś Starym Gościńcem, od której w rejonie Bożej Męki odchodził „zjazd” w kierunku wsi, dochodzący właśnie do Zawala.

Do Zawala, którego nazwę możemy pisać bez cudzysłowu, ponieważ okazuje się, że określenie to funkcjonowało już wówczas !

Otóż w Metryce Józefińskiej, pierwszym urzędowym spisie własności, który właściciel Choczni Jan Biberstein Starowieyski i władze gminy popisały w listopadzie 1787 roku, natrafić możemy na nazwę „droga poza wałem zwaną”.

Nie ma wątpliwości, że nazwa „droga poza wałem” odnosi się do dużego fragmentu obecnego Zawala.
 „Drogą poza wałem” jest określana mianowicie droga w Niwie Dolniej od Wadowic, pomiędzy Choczenką a Starym Gościńcem, do której blisko granicy Wadowic dochodziły włości Wawrzeńczaków/Widlarzy, a następnie wszystkich kolejnych gospodarzy w Rolach: Śmierdzichowskiej, Nutowskiej i Kumorkowskiej, aż po posiadłość Franciszka i Pawła Wątrobów, usytuowaną w rejonie obecnego adresu Zawale nr 85.

Dalsza część tej drogi- w kierunku kościoła jest nazywana w Metryce Józefińskiej po prostu jako „droga przez wieś”.

Pojawia się jednak pytanie, skąd nazwa „droga poza wałem” i o jaki wał tu chodzi.

Odpowiedź na nie przynoszą kolejne zapisy w Metryce Józefińskiej.

Geometrzy dokonujący pomiarów odnotowali w metryce istnienie przykopy polnej, czyli wału ziemnego przy rowie, równoległego do „drogi poza wałem” a umiejscowionego pomiędzy nią i chałupami rolników, zgrupowanymi bliżej Choczenki.

Rolą tego rowu z wałem najprawdopodobniej było zbieranie wody spływającej z pól w czasie gwałtownych opadów i roztopów, w celu zabezpieczenia przed zalaniem niżej położonych chałup.

Czyli nazwa Zawale jest rzeczywiście z wałem związana, tyle że nie kolejowym i w zbliżonym do obecnego brzmieniu po raz pierwszy zapisano ją już 231 lat temu.