Początek I wojny światowej w Choczni

28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, co stanowiło wstęp do wybuchu I wojny światowej.

Wielu młodych chocznian powołano do c.k. armii austriackiej, a kilkunastu zasiliło szeregi Legionów Polskich (LISTA).

Na użytek wojska zarekwirowano w Choczni pewną ilość koni i krów.

1 września 1914 roku nie rozpoczął się nowy rok nauczania w szkole w Choczni Dolnej.

Zarządzeniem władz państwowych Chocznię wyznaczono na obóz dla formującego się batalionu uzupełniającego Legionów Polskich.

Około 2.000 ćwiczących w Choczni przyszłych legionistów kwaterowało od 15 września do 2 października w szkole w Choczni Dolnej i w miejscowych chałupach. Chocznianie dzielili się z żołnierzami własnymi skromnymi zapasami żywności, a nawet elementami odzieży. Rada gminna i Kasa Raiffeisena (Stefczyka) uchwaliły przeznaczenie znacznych kwot pieniędzy na potrzeby Legionów. Zbiórkę pieniężną przeprowadzono też wśród mieszkańców wsi. 

Wyjeżdżających koleją  legionistów żegnano bardzo serdecznie (więcej).

Po opuszczeniu szkoły przez legionistów budynek wymagał gruntownego wysprzątania, a niektóre ze sprzętów szkolnych naprawy. Dlatego rok szkolny zainaugurowano dopiero 26 października.

Od 12 listopada w Choczni odczuwalne były już zwiastuny wojny. Na drodze przebiegającej przez wieś widać było tłumy przemieszczających się w kierunku zachodnim cywilów. Część z nich poruszała się na wozach konnych, część pieszo, gnając stada bydła, jeszcze inni podróżowali automobilami.

Z północnego wschodu docierał do Choczni głuchy grzmot armat.

22 listopada w budynku szkolnym została zakwaterowana austriacka żandarmeria wojskowa i żołnierze pospolitego ruszenia, zajmując trzy pomieszczenia.

Kwaterujące w Choczni oddziały wojska zmieniały się co kilka dni i taka sytuacja panowała aż do Świąt Bożego Narodzenia.

W walkach na froncie do końca 1914 roku polegli następujący mieszkańcy Choczni:

Piotr Cap, Wojciech Grządziel, Jan Kobiałka, Władysław Mocniak, Stanisław Urbanik i Franciszek Warmuz.

Ranni zostali:

Franciszek Dąbrowski, Adam Drapa, Aleksy Gazda, Jan Pietruszka, Józef Ramenda, Piotr Rokowski, Franciszek Styła i Wojciech Widlarz (więcej).

Nauczyciele z Choczni - Henryk Osuchowski

Henryk Jan Osuchowski jest postacią zupełnie w Choczni nieznaną. Może dlatego, że oprócz urodzenia i chrztu z Chocznią łączyło go niewiele.

Był synem kierownika szkoły w Choczni Dolnej Franciszka Osuchowskiego i jego żony Katarzyny z domu Wierońskiej z Kęt. Rodzina Osuchowskich wywodziła się z Tęgoborza w obecnym powiecie nowosądeckim, choć ojciec Henryka urodził się już w Chomranicach. Pierwotnie nosili nazwisko Szewczyk, które na Osuchowski zmienił jeden z ich przodków.

Wkrótce po urodzeniu się Henryka (22 czerwca 1878 roku) rodzina Osuchowskich przeniosła się z Choczni, w której mieszkała przez poprzednie trzy lata, do Czańca, gdzie Franciszek Osuchowski objął posadę kierownika szkoły. 

Tam młody Henryk spędził pierwsze osiem lat życia. W lutym 1886 roku jego ojciec przestał pełnić funkcję nauczyciela, gdy został wezwany w sprawie karnej do sądu w Wadowicach.

Osuchowscy powrócili prawdopodobnie w rodzinne strony, o czym świadczyć może uczęszczanie Henryka do nowosądeckiego gimnazjum, odnotowane w tamtejszych sprawozdaniach szkolnych.

Po maturze w 1897 roku Henryk Osuchowski podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Trzy lata później, 26 listopada 1900 roku rozpoczął pracę w charakterze zastępcy nauczyciela w macierzystym gimnazjum w Nowym Sączu.

W 1902 roku został przeniesiony do gimnazjum w Bochni. Oprócz pracy nauczycielskiej udzielał się w "Towarzystwie dla Popierania Nauki Polskiej” (jako członek wspierający) i w bocheńskim "Sokole", w którym pełnił funkcję sekretarza zarządu.

Po wakacjach 1903 roku został po raz kolejny przeniesiony, tym razem do gimnazjum w Jaśle, gdzie pracował krótko, bo tylko do 22 lipca 1904 roku. Następnie zatrudniony został w polskim C.k. Gimnazjum Franza Josefa I w Tarnopolu, początkowo jako zastępca nauczyciela. 

15 maja 1905 roku złożył egzamin nauczycielski, a na okres przygotowań do niego otrzymał specjalny urlop.

W tym samy roku wydał opracowanie „Niektóre opowieści i wiersze o Grunwaldzie w XV i XVI wieku”, w którym podsumował wczesną twórczość prozatorską i poetycką dotyczącą zwycięskiej bitwy z Krzyżakami oraz podkreślał jej znaczenie dla polskiej świadomości narodowej.

Był wówczas  gospodarzem klasy IV c oraz nauczał łaciny i języka polskiego. 

W następnym roku szkolnym przeszedł do filii tarnopolskiego gimnazjum i uczył także greki (do lipca 1906 roku), już w charakterze nauczyciela rzeczywistego.

W latach 1906-1910 był zatrudniony w C.k. Wyższym Gimnazjum w Kołomyi, z językiem wykładowym ruskim, gdzie wydawał i redagował również tygodnik naukowo-literacki zatytułowany „Echo znad Prutu”. 

Od grudnia 1910 roku został przeniesiony do gimnazjum w Brzozowie- jako nauczyciel łaciny, polskiego i greki. 

W latach 1912-1917 był urlopowany, a w 1918 roku przydzielono go do c.k. gimnazjum w Tłumaczu.

Tu oprócz łaciny i polskiego uczył też języka niemieckiego.

Jego dalszych losów nie udało mi się niestety zbyt dobrze poznać.

Wiadomo, że w 1924 roku był nauczycielem w Powiatowym Gimnazyum Koedukacyjnym  w Łasku, a w 1926 roku zatrudnienie znalazł w Prywatnym Gimnazjum Koedukacyjnym w Grybowie, co było kolejnym powrotem w rodzinne strony.

Przypatrując się jego drodze życiowej warto wziąć pod uwagę, że Henryk Osuchowski to zaledwie jeden z czterech urodzonych w Choczni nauczycieli, którzy przed I wojną światową znaleźli zatrudnienie w galicyjskich c.k. gimnazjach. Pozostałymi trzema byli: Jan Guzdek, Józef Balon i Jan Nowak.  

Pełna lista pochodzących z Choczni nauczycieli jest dostępna we wcześniejszej notatce (LINK).

Znani mężowie chocznianek

Zestawienie bardziej znanych mężów chocznianek. 

Część z nich wykazywała luźne związki z Chocznią, inni po zawarciu małżeństwa stali się jej mieszkańcami. Ujęto wyłącznie osoby nieżyjące, powiązane z Chocznią przez związki małżeńskie:

• Janusz Balisz (1940-2004) urodzony w Krakowie, inżynier górnik, współautor patentów na maszyny górnicze w KOMAG Gliwice. Mąż Wandy z domu Reguła.
• Marian Bittner (1908-?) urodzony w Rawiczu, absolwent Uniwersytetu Poznańskiego, żołnierz gen. Andersa, do 1971 roku dyrektor liceum w Gnieźnie, mąż Marii Lipowskiej
• Tomasz Bursztyński (1871-1945) żandarm austriacki, kierownik rady gminnej, członek komitetu parafialnego, rolnik, pszczelarz. Mąż Marii z domu Sikora.
• Jan Cywicki (1889-?) organista z Rzyk, mąż Honoraty z domu Kręcioch.
• Zbigniew Czaderski (1887-1950) filolog klasyczny, profesor gimnazjalny w Stanisławowie, Tarnowie, Krakowie i Wadowicach. Mąż Stanisławy z domu Bielenin.
• Stanisław Michał Dunin Szpot (?-1768) właściciel majątku sołtysiego w Choczni po poślubieniu Rozalii Majeronowskiej, córki poprzedniego właściciela, podstoli zatorski i oświęcimski, burgrabia krakowski.
• Tytus Dunin (1819-1859) hrabia herbu Łabędź, posiadacz patronu nad choczeńską parafią od 1850 do 1859 roku i dóbr Głębowice oraz Gierałtowiczki. Patronat nabył po małżeństwie z Albiną z Bobrowskich, córką właściciela Choczni.
• John Dynan (1911-1974) nowojorski oficer policji. Mąż Balbiny z domu Wójcik.
• Paul Fantl (1900-1972) austriacki i australijski biochemik ze stopniem doktora, wykładowca akademicki i naukowiec specjalizujący się w biochemii krzepnięcia krwi. Mąż Elwiry (Ireny) Münz z Choczni.
• Józef Fijałek (1911-1965) z Wadowic, profesor wadowickiego gimnazjum, powojenny dyrektor LO w Olkuszu, mąż mieszkającej w Choczni Rozalii Aksak.
• Jan Fujawa (1878-1956) z Wieprza, właściciel karczmy w Choczni Górnej, po małżeństwie z Marią z domu Kręcioch.
• Marian Giełdoń (1910-1952) żandarm wojskowy, żołnierz w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, mąż Leokadii z domu Fujawa.
• Jan Gruszecki (1903-1957) nauczyciel, oficer WP, uczestnik bitwy pod Arnhem, po wojnie wizytator kuratorium w Krakowie i dyrektor Liceum Kulturalno-Oświatowego. Mąż Kazimiery z domu Gondek, córki kierownika szkoły w Choczni Dolnej.
• Jan Halauska (ok. 1844-1900) leśnik w Żywcu i Jeleśni, z pochodzenia Czech z  Moraw. Mąż mieszkającej w Choczni Emilii Letscher.
• Georg Nicolaus Helm (ok. 1826-?) prawnik- audytor sądów polowych w armii austriackiej, w stopniu kapitana. Mąż Emilii Kaliksty z domu Dunin, córki właściciela majątku sołtysiego w Choczni, pochowanej na choczeńskim cmentarzu.
• Roman Jarczak (1890-1982) handlarz węglem i sianem, krawiec, właściciel wyszynku w Choczni, który przejął po małżeństwie Matyldą z domu Łapka, córką poprzedniego właściciela. Zmarł na emigracji w Kanadzie.
• Jan Kador (1852-?) austriacki dyplomata- konsul w rosyjskiej Nowosielicy, porucznik rezerwy armii ck, budowniczy/architekt. Mąż urodzonej w Choczni Eugenii Sylwii Marii Helm, wnuczki choczeńskich Duninów, którą poslubił w Witanowicach.
• Juliusz Franciszek Kador (ur. ok. 1849-1895) inżynier, urzędnik kolejowy w Czerniowcach, Lwowie, Szumperku na Morawach, gdzie i Ołomuńcu. Mąż Leontyny Olimpii Helm, wnuczki choczeńskich Duninów, którą poślubił w 1881 roku w Witanowicach.
• Józef Kania (1900-1950) kierownik szkoły w  Oszmiance, zmarły w 5 lat po aresztowaniu przez NKWD.
• Roman Kantorek (1883-1953) prawnik, absolwent UJ, podpułkownik piechoty Wojska Polskiego, urzędnik w Poznaniu. Mąż Róży z domu Muenz.
• Walenty Karkowski (1914-1991) partyzant Batalionów Chłopskich ps. „Zielonka”, odznaczony Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski. Mąż Kamili z domu Ramenda.
• Wiesław Kądzielawa (1909-1979) prawnik, wyższy urzędnik w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach, pierwszy prezes klubu sportowego "Stadion" Chorzów. Mąż Michaliny z domu Widlarz.
• Jan (Johann) Letscher (ok. 1805-1861) piekarz-cukiernik, z pochodzenia Austriak z Voralbergu, właściciel posiadłosci w Choczni („Leczerówki”), mąż Tekli z domu Płonka.
• Bolesław Malcher (1902-1982) nauczyciel, kierownik szkoły w Kurowie koło Wielunia, żołnierz armii gen. Andersa.  Mąż Zofii z domu Łapka.
• Paweł Niemiec (1917-?) nauczyciel, kierownik szkoły w Brodach koło Kalwarii. Mąż pochodzącej z Choczni nauczycielki Elżbiety z domu Balon.
• Eustachy Palewicz (1899-1940) kapitan WP, adiutant baonu KOP "Stołpce", zamordowany w Katyniu. Mąż Ireny Zofii z domu Nowak.
• Jan Remer (1891-1967) nauczyciel i kierownik szkoły w Mieszkowie w Wielkopolsce, mąż Antoniny z domu Nowak z Choczni.
• Adam Skonieczny (1899-1977) żołnierz zawodowy WP, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej 1939, po wojnie pracownik prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Wadowicach. Mąż Kamili z domu Czapik.
• Bronisław Sołtysiewicz (1906-1983) organizator i członek choczeńskiej orkiestry strażackiej po II wojnie światowej, kapelmistrz orkiestry w Kleczy i naczelnik tamtejszej OSP. Wcześniej żołnierz września 1939 i Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Mąż Urszuli z domu Bąk.
• Edward Staniek (1912-1976) piekarz, sklepikarz, rzeźbiarz ludowy, żołnierz września 1939. Mąż Agnieszki z domu Woźniak.
• Nikander Szewczonek (1891-?)  nauczyciel języka rosyjskiego, w tym w LO w Wadowicach. Mąż Mieczysławy z domu Kumala.
• Władysław Ślączka (1899-1963) kierownik stacji kolejowych w Hucisku, Węgierskiej Górce i Tychach. Mąż Franciszki z domu Widlarz.
• Antoni Tyszkiewicz (1912-1944) (?) leśnik w Puszczy Białowieskiej, żołnierz armii gen. Andersa. Mąż Walerii z domu Zając.
• Jędrzej Wowro (Wawro) (1864-1937) rzeźbiarz ludowy, świątkarz, snycerz. Mąż Marii z domu Guzdek, która wywarła wpływ na twórczość męża- dzięki jej umiejętności czytania miał szanse poznać żywoty świętych, a ich postacie były częstym tematem jego prac.
• Franciszek Żyto (1905-1964) dyrektor LO w Łowiczu, kierownik SP w Dąbkowicach Dolnych, podporucznik piechoty, więzień oflagu, radny WRN w Łodzi.