Analiza zapisów metrykalnych małżeństw zawieranych w Choczni w latach 1891-1910 oprócz wieku małżonków i ich stanu cywilnego (patrz tu), czy próby sprawdzenia, jak daleko sięgały matrymonialne wędrówki Chocznian sprzed ponad 100 lat (patrz tu), może obejmować także takie czynniki, jak: ogólną strukturę związków małżeńskich, endogamię i egzogamię, czyli otwartość społeczności Choczni oraz zakorzenienie genealogiczne małżonków.
I. Ogólna charakterystyka małżeństw 1891-1910
W badanym dwudziestoleciu w Choczni zawarto łącznie 427 małżeństw,
co daje średnią nieco ponad 21 małżeństwa rocznie (21,4).
| Okres |
Liczba małżeństw |
Średnia roczna |
| 1891-1900 |
200 |
20,0 |
| 1901-1910 |
227 |
22,7 |
| Razem |
427 |
21,4 |
Widoczny jest
niewielki wzrost liczby zawieranych małżeństw w drugiej dekadzie – o około 13,5% w porównaniu z pierwszą. Może to świadczyć zarówno o naturalnym
przyroście ludności, jak i o napływie nowych mieszkańców po parcelacji majątku sołtysiego.
Rekordowe
lata:
- Najwięcej
małżeństw: 1902 rok – 28 ślubów
- Najmniej
małżeństw: 1895 i 1907 rok – po 17 ślubów
Różnica między
skrajnymi wartościami (11 ślubów) przy średniej około 21 rocznie wskazuje na
dość znaczne wahania, które trudno powiązać z czynnikami gospodarczymi lub jakimiś lokalnymi wydarzeniami wpływających na decyzje
matrymonialne.
II. Endogamia i egzogamia – otwartość społeczności
Jednym z ciekawszych pytań, jakie można sobie postawić przy analizie małżeństw z tego okresu, jest kwestia zamkniętości lub otwartości społeczności choczeńskiej. Dane pozwalają wyróżnić:
- Małżeństwa
endogamiczne – oboje małżonkowie urodzeni w Choczni,
- Małżeństwa
egzogamiczne – przynajmniej jedno z małżonków urodzone poza Choczenią.
Struktura
małżeństw według miejsca urodzenia:
| Okres |
Endogamiczne |
Egzogamiczne |
% endogamii |
| 1891-1900 |
134 |
66 |
67,0% |
| 1901-1910 |
110 |
117 |
48,5% |
| Razem |
244 |
183 |
57,1% |
W pierwszej
dekadzie badanego okresu ponad dwie trzecie małżeństw zawierano między
rodowitymi choczenianami. W drugiej dekadzie proporcje niemal się wyrównały –
małżeństwa z osobami „z zewnątrz" stanowiły już ponad połowę wszystkich związków.
Szczególnie
widoczne jest to w latach:
- 1904 –
tylko 5 małżeństw endogamicznych na 18 (28%)
- 1906 – 5
na 20 (25%)
- 1907 – 6
na 17 (35%)
Dla kontrastu,
lata o najwyższej endogamii:
- 1894:
19/21 = 90%
- 1900:
18/21 = 86%
Spadek
endogamii z 67% do 48,5% w ciągu zaledwie dekady to niezwykle istotna zmiana z
perspektywy historii społecznej.
III. Struktura
małżonków
W 427
małżeństwach uczestniczyły 854 osoby. Struktura według ich miejsca urodzenia przedstawia się następująco:
| Kategoria |
Liczba |
Procent |
| Urodzeni w Choczni |
645 |
75,5% |
| Urodzeni poza Chocznią |
209 |
24,5% |
Interesujące
dane przynosi porównanie kategorii „urodzonych w Choczni" z „mieszkającymi
w Choczni" w momencie ślubu. Różnice między tymi wartościami wskazują na
procesy migracyjne:
| Rok |
Małżeństwa między mieszkańcami |
Małżeństwa między urodzonymi |
Różnica |
| 1897 |
17 |
16 |
+1 |
| 1899 |
15 |
14 |
+1 |
| 1901 |
14 |
12 |
+2 |
| 1902 |
20 |
16 |
+4 |
| 1905 |
17 |
15 |
+2 |
| 1906 |
12 |
5 |
+7 |
| 1907 |
10 |
6 |
+4 |
| 1910 |
15 |
11 |
+4 |
Dodatnie
różnice świadczą o tym, że część osób zawierających małżeństwo mieszkała już w
Choczni, choć urodziła się gdzie indziej. Wskazuje to na napływ ludności do
miejscowości, szczególnie wyraźny po 1900 roku. Rok 1906 jest
szczególnie wymowny: aż 7 małżeństw więcej zawarto między mieszkańcami niż
między urodzonymi w Choczni. Oznacza to znaczący napływ osób, które osiedliły
się we wsi przed ślubem.
IV. Głębokie zakorzenienie
Dla lat
1901-1910 uwzględniłem dodatkowe dane, które sięgają znacznie głębiej niż
samo miejsce urodzenia. Pokazują one, ilu małżonków pochodziło z rodzin
zamieszkujących Chocznię przed 1772 rokiem, czyli od co najmniej sprzed 130-140
lat (w momencie zawierania małżeństwa). To pozwala
zidentyfikować prawdziwy demograficzny „rdzeń" społeczności: potomków
rodów, które żyły tu już za czasów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego,
przed pierwszym rozbiorem Polski.
| Kategoria |
Liczba osób |
Procent małżonków |
| Ojciec z rodziny sprzed 1772 |
272 |
59,9% |
| Matka z rodziny sprzed 1772 |
229 |
50,4% |
| Oboje rodziców z rodzin sprzed 1772 |
199 |
43,8% |
Analiza rok po roku:
| Rok |
Małżeństw |
Małżonków |
Ojciec sprzed 1772 |
Matka sprzed 1772 |
Oboje rodzice sprzed 1772 |
| 1901 |
22 |
44 |
63,6% |
54,5% |
47,7% |
| 1902 |
28 |
56 |
71,4% |
53,6% |
50,0% |
| 1903 |
25 |
50 |
70,0% |
54,0% |
46,0% |
| 1904 |
18 |
36 |
50,0% |
41,7% |
38,9% |
| 1905 |
24 |
48 |
66,7% |
60,4% |
52,1% |
| 1906 |
20 |
40 |
42,5% |
37,5% |
35,0% |
| 1907 |
17 |
34 |
50,0% |
41,2% |
35,3% |
| 1908 |
24 |
48 |
56,3% |
47,9% |
37,5% |
| 1909 |
26 |
52 |
55,8% |
55,8% |
44,2% |
| 1910 |
23 |
46 |
63,0% |
50,0% |
45,7% |
Niemal 44%
małżonków pochodziło z rodzin zadomowionych w Choczni od ponad 130 lat. To
niezwykle wysoki wskaźnik ciągłości genealogicznej, świadczący o stabilności
osadniczej wsi. Mówiąc
obrazowo - niemal co drugi ślub w ówczesnej Choczni łączył osoby, których przodkowie
żyli tu już w czasach, gdy Polska traciła niepodległość.
Wyraźna
różnica między odsetkiem ojców (60%) a matek (50%) z rodzin rdzennych wskazuje
na tak zwany wzorzec patrylokalny – to kobiety częściej przychodziły do Choczni „z
zewnątrz", wychodząc za miejscowych mężczyzn. Różnica około 10 punktów procentowych (a w praktyce jeszcze większa, bo mieszkający w Choczni mężczyźni zawierali także małżeństwa poza wsią, a kobiety na ogół nie) jest statystycznie istotna i potwierdza tradycyjny
model osadniczy galicyjskiej wsi, w którym mężczyzna częściej pozostawał w rodzinnym gospodarstwie, a kobieta częściej przenosiła się do wsi męża, co wynikało z
systemu dziedziczenia gospodarstw.
V. Powiązanie zjawisk i trójwarstwowa struktura społeczności
Lata o niskiej
endogamii (zidentyfikowane wcześniej jako 1904, 1906, 1907) wykazują również najniższy odsetek małżonków z rodów rdzennych:
| Rok |
Endogamia (urodzeni w Choczni) |
Oboje rodzice z rodzin sprzed 1772 |
| 1906 |
25% |
35,0% |
| 1907 |
35% |
35,3% |
| 1904 |
28% |
38,9% |
| 1905 |
63% |
52,1% |
| 1902 |
57% |
50,0% |
Korelacja jest
wyraźna: w latach wysokiej imigracji do Choczni napływali ludzie nie tylko
urodzeni gdzie indziej, ale też niemający żadnych wcześniejszych więzi
rodzinnych z tą miejscowością. To byli prawdziwie „nowi" mieszkańcy, a
nie np. dzieci chocznian urodzone w sąsiednich wsiach.
Na podstawie
wszystkich danych możemy wyróżnić trzy warstwy mieszkańców Choczni
zawierających małżeństwa na przełomie wieków:
| Warstwa |
Charakterystyka |
Szacunkowy udział w małżeństwach |
| Rdzeń historyczny |
Oboje rodzice z rodzin osiadłych przed 1772 r. |
~44% |
| Warstwa pośrednia |
Urodzeni w Choczni, ale bez pełnego zakorzenienia genealogicznego |
~32% |
| Napływowi |
Urodzeni i wychowani poza Choczenią |
~24% |
Ta
trójwarstwowa struktura obrazuje złożoność społeczności Choczni, która nie
była wtedy ani całkowicie zamknięta, ani w pełni otwarta na przybyszów.
VI. Dynamika zmian w czasie
Wszystkie
analizowane wskaźniki pokazują spójny trend: społeczność Choczni otwierała
się na świat zewnętrzny.
| Wskaźnik |
1891-1900 |
1901-1910 |
Zmiana |
| Odsetek małżeństw endogamicznych |
67,0% |
48,5% |
-18,5 % |
| Średnia liczba małżeństw rocznie |
20,0 |
22,7 |
+13,5% |
Porównując pierwszą i drugą połowę tej dekady widać wyraźnie przyspieszenie zmian, gdyż odsetek małżeństw zawieranych między osobami o korzeniach sprzed 1772 roku spadł o 7,4%. Lata 1904-1907 wyróżniają się jako okres szczególnie intensywnych zmian. Mają one:
- najniższy
odsetek małżeństw endogamicznych,
- najniższy
odsetek osób z rodzin rdzennych,
- największe
różnice między „mieszkańcami" a „urodzonymi".
Chocznia nie
była wyjątkiem – podobne procesy zachodziły w całej Galicji i szerzej w Europie
Środkowej. Jednak dzięki zachowanym źródłom możemy te zjawiska śledzić z dużą precyzją, obserwując je nie w skali regionu czy kraju, ale
pojedynczej wsi i konkretnych rodzin.
Na przełomie XIX i XX wieku potomkowie
choczeńskich rodów sprzed 1772 roku nadal żenili się i wychodzili za mąż, ale środowisko, w którym żyli, ulegało zmianom przez napływ nowych rodzin.
