Choczeński lotnik upamiętniony w Anglii

Władysław Jan Nowak był najbardziej znanym choczeńskim lotnikiem, który walczył w czasie II wojny światowej. Więcej informacji na jego temat można przeczytać we wcześniejszej notatce- link. 

Po zakończeniu wojny Władysław Nowak pozostał na emigracji w Angliii i zamieszkiwał najpierw w Lincoln, a następnie w Worksop w hrabstwie Nottinghamshire, gdzie prowadził z żoną Henryką kawiarnię i sklep delikatesowy.

Władysław Nowak - Worksop - 1975.
Zdjęcie z archiwum Krysi D. Michna-Nowak

15 maja 2016 roku odsłonięto w parku w Worksop ławkę ku pamięci Władysława Nowaka w obecności jego rodziny, władz miejskich, polskiego konsula, przedstawicieli Royal Air Force (Królewskich Sił Powietrznych), organizacji weteranów, Polonii i miejscowej ludności.

Upamiętnianie zasłużonych ludzi za pomocą ławek w parkach i na skwerach to typowy element angielskich tradycji. Tym razem okazją do oddania hołdu Nowakowi była 75 rocznica zestrzelenia przez niego niemieckiego samolotu Heinkel 111 (w nocy z 10 na 11 maja 1941 roku), co było pierwszym tego typu wyczynem dokonanym przez polskiego pilota w starciach powietrznych w obronie Wielkiej Brytanii przed agresją niemiecką.

Oto zdjęcia z tej uroczystości, udostępnione dzięki uprzejmości córki pilota- Krysi Michna-Nowak:

Na pamiątkowej ławce siedzą przedstawicielki rodziny pilota Nowaka-
od lewej dwie wnuczki jego brata Franciszka Nowaka, wnuczka jego brata
Karola Nowaka i córka Krysia Michna-Nowak

Pamiątkową tablicę umieszczono również na dawnym domu Nowaków w Worksop:

Strona tytułowa broszury wydanej z okazji odsłonięcia ławki
ku pamięci Władysława Jana Nowaka

Warto przypomnieć, że Władysław Nowak upamiętniony jest również w Choczni- wiadukt nad Choczenką jego imienia znajduje się w ciągu obwodnicy Wadowic, ponad domem rodzinnym pilota (ul. Zawale 1), na którym także znajduje się tablica pamiątkowa.

Choczeńskie rody - Nowakowie

Nowak to zdecydowanie najpopularniejsze nazwisko w Polsce. Nic dziwnego zatem, że osoby je noszące zamieszkiwały i zamieszkuję także Chocznię, gdzie jednak nazwisko Nowak nie należy do zbyt często występujących.

Pierwszy pewny dowód na pojawienie Nowaków w Choczni to metryka ślubu Macieja Nowaczyka i Doroty z domu Grządziel, zawartego w listopadzie 1684 roku oraz trzy metryki chrztów dzieci tej pary w latach 1685-1691, w których Maciej zapisywany jest jako: Nowak, Nowaczyk i …Kokoszka. 

Kolejne dwie córki owego Macieja w latach 1693-1695 urodziła już jego następna żona Anna. Nie wiadomo skąd Maciej Nowak Kokoszka przybył do Choczni, ale pewne dalsze zapisy w I kościelnej księdze metrykalnej mogą sugerować, że Nowakowie do Choczni sprowadzili się z Frydrychowic. W każdym razie mieszkańcami Frydrychowic było dwóch kolejnych Nowaków (Jan i Walenty), którzy zawierali w Choczni związki małżeńskie w 1691 i 1704 roku. Jan i Walenty nie pozostawili jednak w Choczni potomków, a następne chrzty dzieci Nowaków w Choczni w latach 1713-1720 dotyczyły potomstwa Wojciecha Nowacka, syna Macieja Nowaka Kokoszki i Doroty, urodzonego w 1689 roku.

Przydomek (lub przezwisko) Kokoszka w odniesieniu do choczeńskich Nowaków po raz ostatni zapisany został w 1750 roku, przy chrzcie Małgorzaty, córki Grzegorza Nowaka vulgo Kokoszki.

Pierwsi Nowakowie w Choczni zamieszkiwali zapewne w górnej części wsi, choć nie ma na to jednoznacznych dowodów. Wskazówką, że tak było w istocie mogą być nazwiska chrzestnych ich dzieci, dobierane najczęściej z osób bliskich i sąsiadów, wśród których występują wyłącznie nazwiska typowe dla osób zamieszkałych w rejonie sołtystwa (Wider, Styła, Guzdek, a w 1722 roku szlachetnie urodzona Magdalena Łukiewiczowa z sołtystwa).

Lokalizacji siedzib pierwszych Nowaków w Choczni nie można ustalić na 100% z tego powodu, że ówcześnie Nowakowie nie są notowani wśród posiadaczy roli i płatników taczma (podatku kościelnego).

Również przy sporządzaniu Metryki Józefińskiej w latach 1785-89, pierwszego spisu gruntowego Galicji, brak jest wzmianki o istnieniu roli Nowakowej.

Wygląda więc na to, że Nowakowie przez pierwsze stulecie swojego zamieszkiwania w Choczni nie zaliczali się do warstwy rolników/kmieci i utrzymywali się z pracy w rzemiośle lub na rzecz innych, na przykład właścicieli majątku sołtysiego.

W latach 1844-45 wśród członków choczeńskiego Towarzystwa Trzeźwości znajduje się troje Nowaków, a dalszych pięcioro zapisało się do mniej rygorystycznego Towarzystwa Wstrzemięźliwości (gdzie ślubowano tylko zachowanie ścisłej miary, a nie całkowite wstrzymanie się od spożycia wódki).

Według rozpoczętego w tym samym czasie spisu własności gruntowej Nowakowie posiadali w Choczni łącznie niespełna 48 mórg parcel rolnych i leśnych, należących do 5 właścicieli, o imionach: Bartłomiej, Jan, Kacper, Kazimierz i Leon. Gospodarowali na gruntach położonych głównie w Niwie Zakościelnej, na północ od Choczenki, ku granicy Frydrychowic. Jedynie pola Bartłomieja Nowaka, największego posiadacza gruntów spośród nich (ponad 14 mórg) znajdowały się w Niwie Dolnej od Wadowic. Średnie gospodarstwo Nowaków przekraczało wówczas wartości przeciętne wyliczone dla całej wsi, zarówno jeżeli chodzi o powierzchnię, jak i przynoszony dochód.

W 1859 roku czterech Nowaków figuruje jako właściciele domów w Choczni. To Jan Nowak (nr 359), Leon Nowak (nr 164), Kazimierz Nowak (nr 282) i Bartłomień Nowak (nr 212), którzy wymienieni są zresztą kilkanaście lat wcześniej wśród członków Towarzystw Trzeźwości i Wstrzemięźliwości.

Jeszcze przed sporządzeniem tego spisu właścicieli domów na świat przyszli Antoni Nowak, syn Jana i Julianny z domu Szczur oraz Jan Nowak, syn Leona i Anny z domu Wider, pierwsi Nowakowie z Choczni, którzy uzyskali świadectwa maturalne i podjęli studia uniwersyteckie.

• Antoni Nowak urodzony w 1851 roku był absolwentem wadowickiego gimnazjum w 1878 roku (ze stopniem pierwszym), a następnie rozpoczął studia teologiczne w Tarnowie. Po ich przerwaniu kontynuował naukę na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (od 1882 roku).
• Natomiast Jan Nowak, urodzony rok później niż Antoni, uczęszczał do gimnazjów w Wadowicach i Nowym Sączu, po czym wstąpił do nowicjatu oo. Reformatów w Wieliczce. W 1879 roku zdał eksternistycznie maturę w gimnazjum św. Jacka w Krakowie i podjął studia filozoficzne na Uj (1878-1882). Po studiach pracował jako nauczyciel gimnazjalny w Rzeszowie i w Jarosławiu, a na emeryturze był kierownikiem prywatnego gimnazjum w Horodence koło Stanisławowa.

Antoni i Jan to jedyni znani Nowakowie z Choczni niemal do samego końca XIX wieku, choć związek z rodziną Nowaków miało także dwóch choczeńskich księży Bryndzów: Antoni (ur. 1829) i Wojciech (ur. 1842)- synowie Franciszka i Teresy z domu Nowak.

W 1898 roku rozpoczął dwuletnią posługę w Choczni ksiądz Jan Nowak rodem z Zakrzowa (1870-1919). 

Jednak dużo bardziej doniosłe znaczenie nie tylko dla historii choczeńskich Nowaków, ale i całej Choczni, miał fakt podjęcia pracy w choczeńskiej szkole przez nauczyciela Józefa Nowaka. 

Ten urodzony w 1864 roku w Zagórniku pedagog dał się poznać jako wybitny w skali Choczni działacz społeczny. Należy mu przypisać zorganizowanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Choczni, istniejącej wcześniej tylko formalnie na papierze i sprawowanie nad nią wieloletniego nadzoru. 

Józef Nowak był także kierownikiem oddziału śpiewaczego w choczeńskim Sokole (od 1911 roku), animatorem choczeńskiego teatru amatorskiego oraz członkiem zarządu i skarbnikiem choczeńskiej Spółki Raiffaisenowskiej (kasy zapomogowo-pożyczkowej). 

Współpracował z Józefem Putkiem, pełniąc w 1927 roku funkcję wiceprzewodniczącego Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie” w choczeńskiej gminie. 

Jako nauczyciel w Choczni pracował do 1905 roku, ale nadal zamieszkiwał w domu przy Choczence, skąd dochodził do pracy w pobliskich Wadowicach, aż do przejścia na emeryturę w 1930 roku. Przed wojną zajmował się pszczelarstwem, a zmarł w czasie okupacji, na wysiedleniu w Łękawicy w 1940 roku. 

Po powojennej ekshumacji został pochowany ostatecznie na cmentarzu w Choczni.

Z poznaną podczas pracy w Ponikwi żoną Franciszką z domu Śmieszek miał dziesięcioro dzieci:

• Antoninę Remer ur. w 1891 roku w Lachowicach, nauczycielkę w Wielkopolsce.
• Franciszka ur. w 1901 roku w Choczni, nauczyciela w Wielkopolsce (link),
• Henryka, ucznia wadowickiego gimnazjum, który zginął w czasie I wojny światowej,
• Irenę Zofię Palewicz ur. w 1906 roku w Choczni, nauczycielkę w Choczni Dolnej,
• Jerzego ur. w 1911 roku w Choczni, rotmistrza ułanów, spoczywającego na cmentarzu w Choczni,
• Józefę Mikołajtys, ur. w 1888 roku w Lachowicach, nauczycielkę,
• Karola ur. 1889 roku w Lachowicach, absolwenta wadowickiego gimnazjum, pułkownika artylerii Wojska Polskiego, zmarłego na emigracji (link),
• Leonarda ur. w 1895 roku w Lachowicach, żołnierza-legionistę, poległego w czasie I wojny światowej,
• Tadeusza ur. w 1899 roku w Lachowicach, wieloletniego kierownika szkoły w Choczni Dolnej, choczeńskiego radnego i zarządcę komisarycznego gminy (1934), zmarłego w 1964 roku. W Choczni uczyła także jego żona Maria Nowak, z domu Huber (1900-1981),
• Władysława ur. w 1908 roku w Choczni, majora lotnictwa, uczestnika Bitwy o Anglię, adiutanta prezydenta RP na uchodźstwie, zmarłego na emigracji w Anglii (link),

W I wojnie światowej, oprócz synów nauczyciela Józefa, wziął udział również inny Józef Nowak, urodzony w 1883 roku w Choczni, syn Ignacego i Anny. Ranny dostał się do niewoli rosyjskiej i przebywał w szpitalu w Niżnym Nowogrodzie. Zmarł w 1968 roku w Choczni.

W okresie II wojny światowej nazwiska pięciorga choczeńskich Nowaków znajdują się na liście robotników przymusowych (link).

Ogółem na choczeńskim cmentarzu parafialnym w 2012 roku spoczywały 34 osoby o nazwisku Nowak.

W tym samym cyklu:

• o Rułach/Rulińskich
• o Balonach
• o Dąbrowskich
• o Widlarzach
• o Widrach
• o Ścigalskich
• o Bandołach
• o Bąkach
• o Woźniakach

Władysław Nowak

Władysław Nowak- choczeński lotnik z okresu II wojny światowej

Urodzony 11 czerwca 1908 roku w Choczni jako jedno z jedenaściorga dzieci Józefa i Franciszki Nowak. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Wadowicach rozpoczął edukację w miejscowym gimnazjum, którą kontynuował aż do matury w Złoczowie koło Stanisławowa, gdzie przebywał pod opieką starszego brata Karola.

W 1930 roku wstąpił do wojska do Szkoły Podchorążych Piechoty w Różanie. W 1931 roku przeniósł się w stopniu kaprala podchorążego do Szkoły Podchorążych Artylerii w Toruniu. Po jej ukończeniu został promowany w 1933 roku na stopień oficerski- podporucznika artylerii.

Ukończył również kurs pilotażu w Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie i w 1934 roku uzyskał przydział do 2 Pułku Lotniczego w Krakowie. Wykonując loty i ekwilibrystyczne akrobacje samolotem nad swoim rodzinnym domem w Choczni narażał się niejednokrotnie na gniew matki, która zdenerwowana jego popisami wygrażała mu z podwórka miotłą. W 1936 roku po wykurowaniu się z lekkich obrażeń po wypadku pilotowanego przez siebie samolotu PZL7 ukończył kurs szybowcowy. W 1937 roku uzyskał awans na stopień porucznika i rok później przeniesiony został na stanowisko instruktora pilotażu w Szkole Pilotażu w Grudziądzu, którą w 1939 przeniesiono na lotnisko Ułęż koło Dęblina.

11 kwietnia 1939 ożenił się z pochodzącą ze Stanisławowa Marią Danutą Ziarkiewicz.

Wybuch II wojny światowej zastał Władysława Nowaka w Dęblinie. Został dowódcą klucza myśliwskiego sformowanego z instruktorów Szkoły Pilotażu z zadaniem obrony Dęblina i okolic. Po odbyciu kilku lotów rozpoznawczych przeleciał samolotem do Lwowa, gdzie zostawił go z braku paliwa. 17 września 1939 przekroczył granicę rumuńską i został internowany w Calimanesti. W listopadzie 1939 przedostał się nielegalnie do Bukaresztu, gdzie wyrobiono mu fałszywe dokumenty cywilne. Posługując się nimi dotarł drogą morską do Bejrutu, skąd w styczniu 1940 wypłynął do Marsylii we Francji. Od marca 1940 znajdował się w Lotniczej Stacji Zbornej na lotnisku Le Bourget pod Paryżem, a w maju tego samego roku otrzymał przydział do szkolnej eskadry myśliwskiej w Mions koło Lyonu. W czerwcu 1940 ewakuował się do Anglii, gdzie we wrześniu otrzymał przydział do Dywizjonu 306 Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii. W nocy z 10 na 11 maja 1941 roku w czasie lotu bojowego nad Londynem na samolocie Hurricane uzyskał jako pierwszy polski pilot myśliwski potwierdzone nocne zestrzelenie samolotu niemieckiego Heinkel 111. Za ten wyczyn rozkazem z 13 czerwca 1941 roku został odznaczony Krzyżem Walecznych. 

23 lipca 1941 został zestrzelony w walce powietrznej nad kanałem La Manche, w czasie której zaliczono mu uszkodzenie dwóch samolotów Messerschmitt. Poparzony wyskoczył na spadochronie. Po wyłowieniu przez angielski kuter przebywał w szpitalu i na rekonwalescencji. Awansowany na stopień kapitana powrócił do służby czynnej w bazie lotniczej Northolt jako naziemny oficer naprowadzania, najpierw w Dywizjonie 308, a od marca 1942 w Dywizjonie 317. Do połowy sierpnia 1942 pełnił rolę adiutanta prezydenta RP na uchodźstwie Władysława Raczkiewicza. W tym czasie powtórnie odznaczony został Krzyżem Walecznych.

Od sierpnia 1942 służył na stanowiskach sztabowych w Inspektoracie Sił Powietrznych w Londynie. Od kwietnia 1944 roku objął funkcję oficera łącznikowego w dowództwie 9 grupy myśliwskiej RAF, a od września 1944 roku pełnił funkcję polskiego oficera łącznikowego w dowództwie obrony powietrznej Wielkiej Brytanii.1 marca 1945 awansowany został na stopień majora. 

Po ukończeniu wojny dowiedział się o tragicznej śmierci jego żony, zgładzonej w 1942 roku za działalność w AK. W 1947 roku wziął ślub z Henryką Michną, z którą miał dwie córki: Krystynę i Hannę. Po demobilizacji w 1949 roku osiadł z rodziną w Lincoln, gdzie pracował między innymi jako piekarz w różnych zakładach branży spożywczej. W 1954 roku nastąpiła przeprowadzka rodziny Nowaków do Worksop, gdzie Władysław z żoną przez 26 lat prowadzili sklep delikatesowy. Do pierwszej po wojnie wizyty w Polsce i rodzinnym domu w Choczni na Zawalu doszło w 1959 roku. 

Władysław Nowak zmarł w Sheffield 11 lutego 1982 roku.

Wykorzystano materiały zawarte w książce "Major Władysław Jan Nowak Biografia. Pamiętnik''